دکامپیوټراودنرم افزارزدکړه

Guns don’t kill people, people kill people. (Unknown)

ټوپک خلک نه وژنی، بلکې خلک خلک وژنی. (نامعلوم)

ادامه نوشته

تشخیص سرطان از روی ناخن

ناخن هایتان چه شکلی هستند؟اگر ناخنی با این شکل دارید نشانه ای از سرطان می باشد و …

تخریب بافت ناخن، هشداری برای رشد تومور تشخیص سرطان از روی ناخن

یک متخصص پوست و مو گفت: تومورها و زگیل‌ها می‌توانند در همه جای ناخن یافت شوند که در اثر رشد تومور یا زگیل، صفحه ناخن ممکن است دچار تغییر شکل شود یا حتی تخریب شده و از بین برود.
دکتر فرشته ببری در گفتگو با ایسنا‌ گفت: تومورهای ناخن به دو گروه سرطانی و غیرسرطانی (خوش‌خیم) تقسیم می‌شوند که شایع‌ترین تومورهای غیرسرطانی، زگیل‌ها هستند.
وی افزود: زگیل‌ها عفونت‌هایی ویروسی هستند که پوست اطراف یا زیر ناخن را مورد تهاجم قرار می‌دهند، اغلب این موارد دردناک هستند و گاهی موجب محدود شدن کاربرد انگشت مبتلا می‌شوند. درمان آنها ساده، اما طولانی است و معمولا شامل منجمد کردن یا سوزاندن محل با مواد شیمیایی و برداشت زگیل است.
وی تصریح کرد: اگر زگیل یا تومور به زیر چین‌های ناخن گسترش یابد یا در زیر صفحه ناخن قرار داشته باشد، ممکن است برای برداشت آن نیاز به عمل جراحی باشد.
این متخصص پوست و مو درخصوص پسوریازیس ناخن نیز گفت: پسوریازیس یک بیماری مزمن است که سبب التهاب پوست می‌شود و در نتیجه در پوست سر، آرنج‌ها و زانوها پوسته‌های سفید – نقره‌ای و ضخیم تشکیل می‌شود. شیوع آن حدود یک درصد و ممکن است در ایران ۷۰۰ هزار نفر در دوره‌ای از عمر خود مبتلا به پسوریازیس شوند.
وی عنوان کرد: پسوریازیس در ۵۰ درصد بیماران اعم از بچه‌ها، بالغان و بزرگسالان علاوه بر پوست، ناخن‌ها را هم گرفتار می‌کند، البته این گرفتاری به‌شدت و وسعت پسوریازیس در بدن ارتباطی ندارد.

ادامه نوشته

زموږ پسرلی : فاروق فردا
ژمی لا هم لکه ښامار له تالو ژبه با سي
د پسرلی د طراوت پر شنو غوټیو باندې نېښ لګوي
دکلو وږی توتي
دچا د دام د تورو لومو تر شا
دعمر ټوله آزادي
د څو دانو ږدنو په بیه پلوري

ادامه نوشته

نګار : سميع الدين افغاني
چې يې دمينې په بازار خوښ يم
په سپين رخساردزرنګارخوښ يم

ادامه نوشته

ګام پــــه ګام : ملتيار : جنوبي پښتونخوا
څوستړي ارمــــانـونــــه ګام پــــه ګام در پسي ځـــي
هُم زړه در پسي ځــــي،اوهــــم ارام در پـــسي ځــــي
سپوږمۍ دڅورلسم يـــې،داووم اسمان پـــرغولي
جرګـــــه دسپـينوســـتوروپــــه ســـلام در پسي ځـي

ادامه نوشته

دګیډړناولی زړه : عـلي خــان ساپی
یـــوه ورځ ګــیـد ړخــوړوپــوسـې روان شـو
هیڅ پـه لاس نـه ورتلل ډیـریې فکروران شو

ادامه نوشته

غزل : شهسوار سنګروال
په ګونګه ژبه چې د مینې جام په سر اړوم
د وریځو شپه یم چې تیاره ماښام په سر اړوم
نهیله اوښکه لکه څانګه د ساړه نغري
په چوپه خوله د ژمي شپه د بام په سر اړوم

ادامه نوشته

له خالــق ســـره يـــې مينـــــــــه پــــــــه رښتياده

چــــاچـــــي كـــــــــــــړې له قــرآن ســــــــــره وفاده

رب منلى معتبـــــردى غـــــم دي نــــــــه كـــړي

چي يې كــــــــــړې لـــــه كافــرســــــــــره غـــزاده

چـــــــي درب لپـــاره تللـــــى وي سنګـــــرتـــــه

مبــــارك دى كــــه دى جـــــټ دى كــه جولاده

چي يې ځان وي والله تــــه قـــــــــــربان كـــړى

دى نيكبخته خــوشحالــــي يې پر عقبـــا ده

كيمياګردى كــــه هرڅــــوپر دنيـــاخواردى

چي دخپـــــــل خــــــــــالق رضـــــــايې تمـنّــــاده

لايې او س هــــم پـــــــــر مـــــزارده ډيـــــوه بـله

قـربان شـوى چي پر ديــــــن دمصطفــــــــی ده

له رســــول ســــره چــــي چاوي مينه كــــــــړى

هغـــــه شخص په اُمــت كښــــي رهنمـــــــــاده

لاپه قبركښـي خـــــوشحــــال وي ترقيــامته

تويه شــــــــوې چــــي يې وينــــه بې ګنـــــــاه ده

په دنياكښى صالحين دى ګـڼــــل شــــــــــوي

چــــــاچي كــړىدى پــرهيـز اوهـــــم تقـــــوا ده

چاچي موراوپلارپه غيږ كښى وي نيولي

غـم دي نــــه كا پاك سبحان ځني رضـــــــــاده

مشكلات يې ددنيادي ټول حـــل شـــــــــوي

چاچي كـــړې پــــر يتيـــــم بانـــــدي سخــــا ده

دسقــرپـــــه نـامــــــــه كنــــده بــه يي ځا ى وي

له مؤمن ســــــــــــره چي كـړې چـــــــا جـفـــــــاده

هوښياران وخپـــل عمــــل تــــه نظـركاندي

دبل نه كـــــــوي غيبــــــت چـــــــــي نـــــــــارواده

دشيطان لـــــــــه اشاروپـــــرهيز پــــــه كاردى

رب ويلــــــي راتـــــــــــــــــــــــــــه اِسْـــتَعِذْبالله ده

لابه نورهم درپه درګـــــرزي دنيـــــــــــاكښي

چي دنياپســـــي دي ورك رب ته يې شــــاده

د" الهام " هيڅ مـــدعـــاوورســــره نشـــــــــته

مُحَمَّد عـــــــــــليه السلام چي يې پېشـــواده

د اسلام مبارک دین داسی دین دی چی نر او ښځي ته یي پوره او مکمله حقوق ورکړی او په نړۍ کښې به داسی بل دین نه وی لکه اسلام چه څومره ښځو ته توجه او پاملرنه کړی پدی خا‌طر چی د ښځی حقوق تلاف نشی او په ښځي باندی کوم ظلم او زیاتی ونشی ځکه ښځه د یوی ټولنۍ په جوړولو کښې له نر نه زیات حیثیت لری او ښځه کولای شی چه ټولنۍ ته داسی څوک وروزی چه ټول بشریت او انسانیت ته تری فایده ورسیږی او داسلامی ټولنی د ترقی او پیشرفت سبب شی بل ښځه د نر لپاره نیم ژوند دی او نر کولای شی چی خپل ټول د ژوند د تګلارو مصلاحیتون له ښځی سره شریک او په هغو کښې له ښځی سره صلاح او مشوره وکړی ښځه د نر لپاره د ژوندون یو مهم رازدار اود بدبختیو او نجسو کارونو څخه د نجات یوه ستره وسیله او سبب دی الله (ج) په خپل مبارک کتاب کښې فرمایلی چی ښځی د نر لپاره لباس (( پرده پوشی د خرابو کارونو څخه د منع کیدلو وسیله )) او نر د ښځی لپاره لباس دی نو رابه شو دی ته چی اسلام ښځی ته ډير لوی مقام او منزلت ورکړی خو بدبختانه په اوسنی وخت کښې په بعضو ځایونو کښې په ښځو ډیر ظلم او زیاتی کیږی په هغوی باندی سخت سخت کارونه کول او هر ورځ په کور کښې د میړه له لاسه په زورونه لاس په سر دې او هغوی هغه حقوق چه اسلام ورکړی ، نه دی ورکړل شوی په اسلامی ټولنۍ کښې باید ښځی ته خپل حقوق په پوره توګه وکړل شی .

او د ظلم او وحشت څخه باید وژغورل شی ځکه چی ما مخکی هم وویل چی ښځه د یوی ټولنۍ په جوړولو کښې مهمه ونډه لری او کولای شی چی په خپل زیار او کوشش اسلامی ټولنۍ ته ترقی او پیشرفت وکړی او داسی یو څوک ورته وروزی چی ټوله نړۍ پری افتخار وکړی او د نړۍ ټول بشریت ته تر خیر ورسیږی خو متاسفانه په ننی وخت کښې په اسلامی ټولنه کښې داسی ښځی موجودیت لری چی هغو ترقی او تمدن بی پرده ګی او د کور څخه د باندی وتلو او چکر وهلو ته وایي اسلام ښځو ته د پردی ډير تاکید کړی حتی تر دی پوری چه که د ښځی پلار هم مړه وی نو ښځه نشی کولای چی بغیر د میړه د اجازی څخه له خپله کوره راووځی ځکه پرده یا حجاب د ښځی لپاره یو وقار او عزت دی او ښځه کولای شی چی په پردی او حجاب سره خپل ځان د ورځنی فساد او د بدبختیو څخه وژغوری د ښځی او نر تر منځ پرده دومره ضرور ده چی آن خپل کور ته سړی هم بی غیر د اجازی ولاړ نه شی او په کور کښې هم باید ښځه د خپل ځان او خپل لباس خیال وساتی او نرانو ته حکم شوی چې خپلو کورونو ته به هم بغیر د اجازی او په خفیه توګه نه ننوځی ځکه چې رسول الله (ص) فرمایلی دی چی آیا دا مو خوښه ده چې خپله مور یا خور تاسی سرلوڅی او یا د بدن کوم لوڅ ځای ووینی نو دا خو هیڅوک هم نه خوښوی ځکه رسول الله (ص) فرمایلی چې کله کور ته ننوځی د کور دروازه ټکوی او یا هم خپله غاړه تازه کوی ځکه خامخا کور دی کیدای شی چی یا دسړی مور یا خور او یا هم د کور نوری ښځینه غړۍ سر لوڅی او یا د جامو اغوستلو په مهال وی او یا هم د بدن کومه برخه یي لوڅه وی او ته پری ناڅاپی راشی نو ډیره بده خبره ده نو ای د نړۍ مسلمانو میرمینو ! اسلام څومره د حیا او عزت څخه ډک دین دی چې خپل کور ته به هم داسی نیغ سړی نه ننوځی تر دی چې یا به ور ټکوی او یا به غاړه تازه کوی .راځم دی ته چې یو څو خبری د پردی په باره کښې ما کولی چی موضوع رانه بلی خوا ته لاړه نشی الله (ج) د پردی په باره کښې په خپل کتاب کښې بار بار فرمایلی دی چی ښځی باید د نارینو نه پرده وکړی لکه الله (ج) د سوره النور په څلورویشتم او د سوره الاحزاب په دیرشم ایتونو کښې د هغی ښه تفصیل راغلی اسلام د حجاب (پردی) د احکامو په ترڅ کښې ښځوته امر کړی چې په خپلو کورونو کښې په درنښت او وقار اوسیږی که چیری د بهر وتلو اړتیا وه په هغسی ډول لکه څنګه چې د جهالت په وخت کښې ښځو عادت درلود په ارايش او ځان جوړولو سره دی ځانونه نه ښکاره کوی عطر دی نه لګوی هغه زیورات او ګاڼه چې اواز کوی د کور څخه دی د باندی پکی نه راوځی د بشریت ستر لارښود حضرت محمد مصطفی (ص) د دغو حکمونو په تشریح کښې فرمایلی چې د ښځو د مخ کاسه ، لاسونه او قدمونو څخه پرته نور ټول بدن عورت دی او باید د خپل پلار ، ورور څخه هم پټ وساتل شی ، بله غټه خبره د لباس ده نن سبا ښځینه طبقه داسی نرۍ او نازکی جامی استعمالوی چې د بدن اکثره برخی تری ښکاری لباس یي تنګ ، نازک او چسپی دار وی چې دا ټول شیان د ښځی د هلاکت او د ټولنۍ د بدبختیو لامل ګرځی او د قیامت د نښانو څخه یوه نښانه ده بل د ښځو لپاره حجاب او پرده څو ښکلی او ستری موخی په ګوته کوی.
1 : په پردی او حجاب سره د نارینه او د ښځی د اخلاقو د خرابیدلو مخه نیول کیږی د ټولو خرابو کارونو ور تړل کیږی او هغه ازادنه اړیکی چې نن سبا یي نر او ښځه په رسمی ادارو او دفتر کښې لری ټول له منځه ځی . 2 : په پردی او حجاب سره د سړیو او ښځو کاری ساحه بیلیږی او هغه دندی چې په فطرتی توګه ښځی ته ورکړل شوی ښه له اطمینان نه سرته رسوی . 3 : په پرده او حجاب سره د کور او کورنۍ نظام محفوظ پاتی کیږی هغه نظام چې اهمیت او ارزښت یی نه یواځی کورنی بلکی ټولنۍ ته هم دنورو نظامونوڅخه کم ندی .په اوسنی وخت کښې په اسلامی ټولنی کښې ښځی دا ادعاکوی چی پرده د ژوند په لاره کښې یو مشکل او خنډ ده او که دا ادعا کوی هم نه نو بغیر د پردی څخه د کوره راوځی مطلب دا چې ښځه باید محکمه کښې قاضی ولسی او دولتی ادارو کښې کار وکړی او هم په ازادانه توګه په بازارو کښې چکر ووهي او د سړیو د تفریح او ساعت تیری لپاره سرودونو ته رقصونه وکړی او په خپله خوښه بغیر د میړه د اجازی نه د سودا اخیستلو لپاره بازار ته ولاړه شی ، یو ساعت یا دوه ساعته د پردیو دکاندارنو سره کپ شپ ، چای خوری وکړی او بعد د هغی نه خپل کورته راشی لکه څنګه چې مخکی په کابل کښې شیعه مذهبو ښځو داسی قانون کرزی صیب ته وړاندی کړی ؤ چې ښځه د ټولنۍ په هر کار کښې په ازادانه توګه برخه اخیستلی شی که میړه یی اجازه ورکړی او که نه او همداسی نور څوقانونه یی هم وړاندی کړی ؤ خو د هغی نه به تیر شو چې کرزی صیب وروسته بیا تطبیق کړ نو دا زمونږ د ننی اسلامی ټولنۍ د ښځو ادعا وی او حقوق دی چې دوی یي په غوښتلو مظاهری او سړکونه او عامی لاری بندوی ترڅو دوی ته دا د ازادی حقوق ورکړل شی چې کله هم وغواړی د کوره ووځی او په ازادانه توګه لکه څنګه چې سړی داسی هم وظیفه مخ په وړاندی بوځی او هم هري خوا چکر ووهی.

ما مخکی هم وویل چې اسلام ښځی ته پوره خپل حقوق ورکړی دی او هغه حقوق داسی عادلانه حقوق چې په هیڅ مذهب اوهیڅ دین کښې نشته خو د اسلامی حقوقو لاندی باید ښځه د اسلام اومرو ته هم غاړه کیږدی او څه چې اسلام وایي باید هغی ته لبیک ووایی په اسلام کښې خو یو پرده ده چې په ښځه فرض کړیی شویده . که چیرته هغه حقوق چی اسلام ښځی ته ورکړی له منځه ولاړ شی نو کیدای شی چې بیا هغه د جهالت دوره رامنځ ته شی لکه یهودی تمدن چې ښځه به یي د مریتوب په شکل ساتله او یا د کورنۍ سیستم د جوړولو د کورنۍ کارونو په کولو را بهر او سخت زشت کارونه چې د ښځی د وسی پوری ندی پری تر سره شی . که په اسلامی ټولنه کښې ښځه پرده او حجاب یو خنډ او مشکل کار بولی او په ازادانه توګه له نرانو سره اړیکی ولری او بازارو کښې چکری ووهی او همداسی په دولتی دفترو کښې او یا هم خارجی دفترو کښې له نرانو سره یو ځای کارکولو باندی خوښ او خوشحاله وی او دا د ځان لپاره ترقی او پیشرفت بولی نو لری نده چی یو ځل بیا به هغه د جهالت د دوری غوندی چلند چې یهودو به په خپلو ښځو کول راشی او ښځی ته به د یو مریی په توګه ګوری او د نارینو په کاری میدان کښې به خوشی کړی شی تر څو په خپل لاس خپلو بچیانو ته نفقه پیدا کړی نو ای مسلمانو میرمینو هغه وخت څنګه احساسوی ؟ او هغه وخت به مو څه حال وی ؟

كله چې ټول قدرت د سياسي اكثريت په لاسونو كې راغونډ شي نو مذهب د سياست خدمتګار او د سياستوالو د ګټو ساتندوى شي. د مثال لپاره به اسلامي تاريخ ياد كړو. له هغه وروسته چې ايرانيانو د عباسيانو انقلاب ( ۷۵۰ ميلادي ) كامياب كړ او په نوې اداره كې د چارو واګې په ګوتو ورغلې او د حكومت پاليسي يې جوړه كړه، نو د سياست او مذهب تر منځ ټكر او كشمكش پاى ته ورسېد.

ايراني بيروكراسي وغوښتل چې عباسي خليفه د بشپړ سياسي واك په څنګ كې مذهبي واك هم ولري.

كه څۀ هم ديني علماوو له دې كار سره مخالف وكاوۀ او د شريعت په رڼا كې يې د خليفه د قدرت د محدودولو هڅه وكړه مګر ايرانيانو په خپل سياسي او پوځي زور ديني علما له ميدانه وايستل، د ايران د ساساني دوران درباري آداب يې دود او خلفا يې د ايراني شاهانو په څېر كړل.

البته دا خبره سپينه شوې وه چې كه څه هم خليفه به بشپړ سياسي او اداري اختيار لري خو نه به د شريعت په چارو كې ګوتې وهي او نۀ به د شريعت د بدلولو لپاره هڅه كوي. په دې ډول شريعت د ديني علماوو په قلمرو كې پاتې شو او د ا سلام د تاريخ په لومړي پړاو كې دين و سياست له يو بله بېل شول.

د سياست او مذهب تر منځ د دې ډول معاملې په نتيجه كې يو داسې سيستم راڅرګند شو چې واكمن پكې نامحدود واك درلود او ديني علما د دولت په چوكاټ كې د قاضيانو، مفتيانو ( د شرعې احكامو شارحان او تعبيروونكي ) ، محتسبانو او امامانو ( ملايانو ) په توګه داخل شول.

دوى په دغو پوستونو كې د دولت همكاران شول اوپه دغو مقامانو كې د دوى يو مسووليت دا و چې د واكمن او دولت اطاعت وكړي او شريعت د خليفه له ګټو سره سم تعبير و تفسير كړي. څرنګه چې علماوو له دولته مواجب ( مياشتنۍ يا كالنۍ تنخواه ګانې ) يا جاګيرونه ( د خدمت په مقابل كې وركړه شوې مځكه ) اخيستل او اقتصادي ګټې يې له دولت سره تړلې وې نو دوى دې ته ډېر پام كاوۀ چې واكمن خوشحاله وساتي.

له بلې خوا واكمنو هم له ديني علماوو سره د توافق پاليسي خپله كړې وه. واكمنو به په ظاهر كې د علماوو درناوى كاوۀ ، دربار ته به يې وربلل چې وعظ وكړي او په مهمو مسايلو كې مشوره ورنه وغواړي. خو هر وخت چې به يې د خپلو سياسي ګټو لپاره د علماوو استعمالول وغوښتل نو د فتوا وركولو تقاضا به يې ورنه وكړه او علماوو به فتوا جاري كړه.

دغو ديني علماوو د واكمن په حضور كې د اطاعت و تسليم، د واكمن د پښو يا لاسونو د مچه كولو او د بې حده احترام په الفاظو باندې واكمن ته د خطاب كولو ټول هغه آداب سم وبلل چې په ايراني دربارونو كې رواج وو.

دغه راز كه به د پنځه وخته لمانځۀ يا د روژې په مياشت كې د روژه نيولو په څېر ضروري عبادتونو ته د واكمن ډډه نه لګېده نو دغو علماوو د خلاصون لاره ورته جوړوله. واكمنو دا اجازه هم تر لاسه كړه چې څومره يې خوښه وي هغومره ښځې وادۀ كړي او طلاقونه وركړي او په حرم سراى كې هغومره وينځې وساتي چې څومره يې زړۀ غواړي. په عباسي دوران كې د خلفاوو د قدرت له زياتېدا سره د ديني علماوو قدرت كم شو او بالاخره علما د واكمنو د هوسونو په خادمانو بدل شول.

د عباسيانو له زوال او كمزورۍ سره په بېلو بېلو سيمو كې د مستقل قدرت لرونكې كورنۍ راڅرګندې شوې چې د سلطنت موسسه يې معرفي كړه. مسلمانو فقهاوو دغه كار په دې دليل سم وبالۀ چې د انارشي مخه به ونيسي او په ټولنه كې به نظم و دسپلين وساتي.

فقهاوو د زورورو نظاميانو په لاس د قدرت غصب هم په دې دليل روا وبالۀ چې كه روا ونۀ بلل شي نو سياسي ناكراري ته به لار پرانيزي او د كورنۍ جګړې اور به بل شي. نامتو ديني عالم الموردي ( په ۱۰۵۸ كې مړ ) چې سياسي مفكر و، په خپل كتاب الحكام السلطانيه كې وايي چې د غاصب قدرت بايد د خونرېزۍ د مخنيوي په خاطر مشروع وبلل شي.

د سلطنت او غصب مسلو ته له لار جوړولو وروسته بل سوال دا و چې ايا سلطان بايد د مذهبي اقتدار تابع وي او كه دى بايد دا اختيار ولري چې مذهب د خپلو سياسي غوښتنو لپاره استعمال كړي؟ د دې سوال او نورو مسايلو په اړه چې پاچا بايد څنګه چلند وكړي، د ليكنو يو ژانر دود شو چې د اميرانو هينداره نومېږي. د دې ژانر په ځينو مهمو كتابونو كې د كيكاوس ( په ۱۰۸۲ ميلادي كال كې مړ ) قابوس نامه، د نظام الملك ( په ۱۰۹۱ ميلادي كال كې مړ ) سياستنامه، د غزالي ( په ۱۱۱۱ ميلادي كال كې مړ ) نصيحت الملوك، او د ضياالدين برني اثر، فتاواى جهانداري يادولاى شو.

د دغه ژانر په كتابونو كې سلطنت د يوې ارثي موسسې په توګه پېژندل شوى او واكمن ته د ( ظل الهي ) يعنې د خداى د سيوري خطاب شوى دى. د ماكياولي په نظر واكمن بايد د دين له واجباتو او قيدونو ازاد وي او د قدرت ټولې واګې يې په لاسونو كې وي. د واكمنو د هيندارې په كتابونو كې هم ، دې ته ورته افكار وينو. په دغو كتابونو كې واكمن ته د ايران د ساساني پاچايانو په څېر د ديني او دنيايي چارو ټول واك وركړ شوى دى.

په هندوستان كې د ډيلي سلاطينو ( ۱۲۰۶-۱۵۲۶ ) د واكمنو د واك همدا ماډل خپل كړ خو مغول پاچا اكبر د سلطنت يوه بله تيوري وړاندې كړه چې د هند له چاپېريال سره يې سمون خوړ. د اكبر پاچا د دربار مورخ، د دۀ نژدې دوست او سلاكار ابوالفضل ( په ۱۶۰۲ ميلادي كال كې مړ ) د سلطنت په اهميت باندې د تاكيد او د دې مقام د لوړاوي او ستاينې له لارې د مغولو سلطنت ته فلسفي بنيادونه جوړ كړل. د ابوالفضل په اند سلطنت د خداى په نزد تر ګردو لوړ عزت دى چې دى ورته الهي رڼا وايي، داسې رڼا چې له خدايه سرچينه اخلي او د پاچا په زړۀ كې له رعيت سره پلارنۍ مينه پيدا كوي او په خداى باندې د پاچا باور و تكيه زياتوي.

له سلطنته د هغې معنا او مفهوم په باره كې چې د هند مغولو اخيسته، وانينا ليكي چې دا ظاهرا د سلطنت له اسلامي تيوري او هندو تيوري توپير نه لري.

خو كه ځير شو پوهېږو چې دا د هغو غوندې نه ده بلكې بلكل ورنه بېله ده. د ابوالفضل په نظر، پاچا د خپل رعيت د خير لپاره واكمني كوي او دې مقصد ته د رسېدو په لاره كې حق لري چې په پخوانو دودونو او اجتماعي موسسو كې تغيير راولي. څرنګه چې سلطنت د خداى له لوري دى نو پاچا د مذهبي علماوو د مشورو په منلو مجبور نه دى. دۀ ته الهي قدرت دا واك ورسپارلى چې د وخت له ضرورتونو سره سم، په ټولنيز جوړښت كې تغييرات راولي.

اكبر همداسې وكړل. دۀ د ماشومانو ودونه او دغه راز د نژدې خپلوانو تر منځ ودونه منع كړل. دۀ د ستي په دود هم بنديز ولګاوۀ چې البته پوره ختم نه شو. له دې اړخه كه ورته وګورو نو اكبر د هندوستان لومړنى واكمن و چې د كورنۍ ، كاسټ او ټولنې په چارو كې يې هم مداخله وكړه. پخوا به واكمنو په دې ساحو كې د مداخلې او د بدلونونو د راوستلو حق ځان ته نه وركاوۀ.

اكبر پاچا چې د علماوو په موافقه د (مجتهد ) اختيارات هم په خپل لاس كې واخيستل نو قدرت يې لا زيات شو. اكبر دا كار د ابوالفضل د پلار شيخ مبارك په مشوره وكړ. مبارك ورته وويل چې له ديني علماوو دې وغواړي چې يو (محضر) دستخط كړي چې دۀ ته د مذهب د تفسير و تعبير د اختيار وكالت وركوي. په دې ډول اكبر پاچا هم د مذهبي او هم د سياسي چارو واګې تر لاسه كړې او له ديني علماوو سره نور د پاچا د فيصلو د چلينجولو واك پاتې نه شو.

په ټولنه كې د يوه علم يوې برخې ته هغه مهال اهميت وركول كېږي چې ګټه يې ټولنې ته اړينه وي، ځكه چې د ټولنې اړتياوې بدلېږي او دا اړتياوې نوې لارې چارې غوره كوي، نو ضروري ده چې علم هم له دې سره سره بدل شي.

تر څو هغه په بدلو شويو حالاتو پوه شي او د نويو پيدا شويو مسايلو لپاره د حل لار ومومي، له همدې كبله كله چې موږ د تاريخي شعور خبره كوو هدف مو همغه د تبديلۍ شعور وي او همدا د تبديلۍ شعور د تاريخ مضمون ته اهميت وركوي.

زموږ په ټولنه كې د تاريخ مطالعه د دې لپاره نه كېږي چې د بدلېدونكو حالاتو څېړنه پرې وشي، بلكه محض د تفريح په توګه پر ماضي پوهېدل دي.

همدا ده چې تاريخ زموږ په ټولنه كې ګټور نه ګڼل كېږي د ژوند د عملي اړتياوو او د ټولنې په جوړښت كې هغه اړين نه ګڼل كېږي، دلته دا پوښته ولاړېږي چې آيا تاريخ زموږ د ټولنې د اړتياوو د پوره كولو جوګه دى؟ كه دى نو تر اوسه ولې كار نه دى ترې اخيستل شوى؟

د تاريخ يو هغه اړخ دى چې زموږ په تعليمي ادارو كې تدريسېږي، له دې مخې دا يوازې يو سياسي هدف دى، د دې محدودې نظريې له مخې تاريخ په ټولنه كې ګټور علم نه ګڼل كېږي، د تاريخ دوهمه برخه اخلاقي نصيحت دى چې په دې برخه كې تاريخ د ثواب لپاره لوستل كېږي او توقع كېږي چې له دې لارې د ټولنې اخلاقي مسايل حل كړاى شي..

د تاريخ دې تنګ سياسي او مذهبي استعمال د تاريخ اهميت نور هم كم كړى دى.

د تاريخ هدف بايد څه وي؟ تر ټولو مهم هدف دا چې ټولنه د تاريخ په ذريعه ټولنيز شناخت (پېژندنه) وكړي، دا شناخت هغه مهال امكان لري چې د ټولنې غړي د يو بل په هكله بشپړ معلومات ولري، لكه څرنګه چې زموږ ټولنه په طبقو وېشل شوې، همداسې په ذاتونو، فرقو او قومونو هم وېشلې ده.

د كلي او ښار په ژوند كې توپير دى، د ژبې، عاداتو او جغرافيايي توپير دى، په داسې حالاتو كې د علم د كمۍ په سبب له يو بل نه پوره واقف يا خبر نه دي او دا ناخبري نه يوازې دا چې دوى له يو بل نه سره لرې كوي، بلكه په دوى كې كركه او تعصب زېږوي، د مثال په توګه زموږ په وړاندې د (خانه بدوش) كوچيانو په هكله معلومات ډېر محدود دي. اكثر موږ دوى له ښار څخه بهر په ځنګلونو او وېجاړو ځايونو كې سرګردانه وينو او چې څه د دوى په هكله اورو د همغې له مخې پر دوى قضاوت كوو.

د دوى د ژوند او عاداتو په هكله د كم علمۍ له كبله د دوى پر خلاف بدګومانۍ راته پيدا كېږي

همداسې د مذهبې او قومي ډلو تر منځ هم پېښېږي، چې له كبله يې له يو بل څخه بېلتون زېږي.

دلته تاريخ كارولى شو، كه د دې كوچيانو تاريخ ولوستل شي، د دوى رواجونه او عقايد وڅېړل شي او د دوى سم تصوير ټولنې ته وړاندې شي په دې صورت كې به نه يوازې بدګومانۍ لرې شي، بلكې دوى ته به د ورنږدې كيدو سبب هم شي.

همداسې د مذهبي ډلو او مختلفو فرهنګي ټولنو په هكله هم كېداى شي. تاريخ د دوى ټولو په يو ځاى كولو سره د ټولنې شناخت (پېژندنه) جوړوي، كركه او تعصب له منځي وړي او د نږدې كېدو سبب ګرځي.

د تاريخ له لارې كه چېرې د وېشل شويو، تقسيم شويو خلكو په يو ځاى كولو كې مرسته كولاى شي، په څنګ كې يې د نورو قومونو او ټولنو تر منځ هم آهنګي پيدا كوي.

د انساني ټولنې تر ټولو لويه كمزوري دا ده چې پر خپل معيار د نورو اخلاق، مذهب او د ژوند طرز ګوري او كله چې تضاد ور تر سترګو شي نو هغه د دې په تاريخي اهميت له پوهېدو پرته د غلط تور پرې لګوي. د مثال په توګه مسلمانانو ته د هندوانو اداب يوازې خرافات ښكاري، خو كه د لرغوني هند تاريخ ولوستل شي او په دې پس منظر كې د دوى رسوم، روايات او اداب وكتل شي چې دا په كومو حالاتو كې پيدا شوي او دې اداتو له تاريخي لحاظه د ټولنې كوم ضروريات بشپړ كړي، موږ په دې صورت كې د هغې له اهميته خبرېداى شو او يوازې په همدې صورت كې زموږ تعصب لرې كېداى شي..

له دې امله تاريخ نه يوازې تعصبات او كركې له منځه وړي بلكې ذهن پراخوي او قومونه سره نږدې كوي

د تاريخ كار دا نه دى چې پرېكړه وكړي چې كوم مذهب ريښتينى او تل پاتې دى، بلكې كار يې دا ده چې د هر مذهب او نظريې د زېږېدو تاريخ وڅېړي او اهميت يې ووايي تر څو د هغې د تاريخي كردار په پوهېدو كې آساني وي.

يو وخت و، چې د انسان لپاره دا نړۍ ډېره وړوكې وه، هغه چې په كوم ښار، كلي او بانډو كې اوسېدل هماغلته به يې ټول ژوند تېراوه، چې له كبله يې تجربې ډېرې محدودې وې او ډېرى معلومات يې د افواهو او غلطو كيسو پر بنسټ ولاړ وو. بل لوري ته ننۍ نړۍ ډېره پراخه شوې او ورسره د انسان ذهن هم پراخ شوى، اوس دا د تاريخ وظيفه ده چې د نړۍ د قومونو، ملكونو او ټولنو په هكله كره او بشپړ معلومات وړاندې كړي، تر څو دوى سره نږدې شي، ځكه تاريخ انسان ته يوازې د انسان په حيث ګوري د هغه له مذهب، نسل او رنګ سره كار نلري.

د تاريخ تر ټولو لويه ګټه دا ده چې د ټولنې يادښتونه په ټوليزه توګه خوندي كوي، د يوه كس يادښت كمزورى وي او له دې سره ټولنه هم يوه پېښه ژر هېروي، كه دا پېښې د تاريخ په ذريعه خوندي نشي نو ټولنه دا تجربې كه ښې وي كه بدې هېروي يې.

د همدې نتيجه شوې چېرته چې نوى تاريخ نه دى پيل شوى او د هغه ځاى عام وګړي ړانده ساتل شوي هلته په سياسي ډګر هماغه كسان ډګر ته راوځي چې په ماضي كې په ډول ډول جرمونو ككړ وو، هماغه سياسي حزبونه چې د قدرت پر مهال يې پر خلكو ظلم كړى وي، بيا ځلي د عوام دوستۍ شعار پورته كوي او قدرت تر لاسه كوي.

د دې يوازينى سبب همدا دى چې تاريخ د دوى كردار او اعمال نه ثبتوي او عوام خپل غمجن پرون هيروي او غولېږي. يوازې د تاريخ له لارې د دې عمل مخنيوى كېداى شي او د داسې حزبونو سره حساب كېداى شي

او تر ټولو غوره دا چې د تاريخ له لوستو سره ټولنې ته د خودآګهى (ځان څخه خبرېدل) احساس پيدا كېږي، هغوى پر دې پوهېداى شي چې د نورو ټولنو په مقابل كې دوى په كوم مقام كې دي. له تاريخ څخه ښكاري چې ټولنې د كومو برخو او مسايلو پر بنسټ پرمختګ كوي او د كومو له مخې د پرمختګ لارې پرې تړل كېږي

د ماضي ترجمه د دوى لپاره د نوې آيينې په څېر وي چې په هغې كې خپل رفتار او عمل ليدلاى شي. د ځان څخه خبرېدو يا د (خود آګهۍ) همدا احساس د ټولنې په پرمختګ كې مرسته كوي .

اعراب

(۶۵۰-۸۰۰ م.: در سیستان؛ و ۸۲۱-۶۵۰ م.: در هرات)

حملهٔ تازیان (اعراب) مسلمان به افغانستان بفاصلهٔ کوتاهی پس از رحلت محمد (۶۳۲ م.)، در دورهٔ خلافت خلفای راشدین (۶۶۱-۶۳۲ م.) صورت گرفت. سپاهیان عرب پس از شکست دادن ساسانیان در جنگ قادسیه (۶۳۶ م.) و جنگ نهاوند (۶۴۲ م.) بسوی شرق تاختند. تازیان که شکست‌ناپذیر بنظر می‌رسیدند، سرسختانه بسوی سرزمین ناهموار و سنگلاخی افغانستان، که به اعراب بیانگرد تازگی داشت، به پیش رفتند و با مقاومت قبایل سرسخت این سرزمین مواجه شدند. مقاومت مردمان سرسخت بومی این سرزمین مانع جدی برای اعراب بیانگرد بود. بدین ترتیب، پیشرفت سریع و طوفان‌گونهٔ اسلام، در این سرزمین که از طریق قندهار و غزنی به سوی قلب افغانستان پیش ‌می‌رفت، به پیشرفتی کُند و سخت تبدیل شد، بطوریکه هر فرسخ پیشروی آنان به‌شدت با مقاومت مردمام بومی مواجه می‌شد، و نبرد پشت نبردِ تازیان دفع می‌شد، و شهرهایی هم که فتح شده‌بودند دوباره بر علیه تجاوز و حملهٔ تازیان بیانگرد شورش می‌کردند. کابل‌شاهان (رَتبیل‌شاهان یا هندوشاهان) در کابل رهبری مقاومت را بر عهده داشتند. اهمیت شهر کابل در عهد فرمانروایی این دودمان از کاپیسا پیشی گرفته بود. رتبیل‌شاهان و مردم بومی کابل آنچنان قهرمانانه در مقابل حملهٔ تازیان دفاع کردند که استثمار آنان جوهرهٔ داستان‌های قهرمانی در ادبیات اسلامی شد. در این میان، ایستادگی چندین شبانه روزهٔ جوانی بنام رستمداد کابلی در برابر محاصرهٔ تازیان حائز اهمیت است. سرانجام کابل پس از محاصرهٔ یک ساله، در سال ۶۶۴ میلادی توسط متجاوزین عرب فتح شد. نافرمانی سرسختانه کابلی‌ها، تازیان را به واکنش متقابل وا می‌داشت و بدین‌ترتیب در شهر چندین درگیری رخ داد. کابل تنها پس از محاصره‌شدن‌های طولانی، و بدبیاری‌هایی چون افتادن یک فیل زخمی در مابین دروازهٔ شهر، که مانع بستن آن می‌شد، تسلیم شد. سرانجام، تازیان خشمگین، سپاهی را آماده نمودند كه به دليل تجهيزات باشكوهش، سپاه طاووس (جيش الطواويس) ناميده شد. رتبیل شاهان در گردنه‌ای بین کابل و غزنی با سپاهیان عرب به سختی جنگیدند و در نهایت شکست درین جنگ نصیب اعراب گردید. ابوریحان بیرونی، تاریخ‌دان عهد غزنویان، در گزارشی از سفرش به هند در کتاب تحقیق ماللهند، از ایستادگی کابل‌شاهان با دیدهٔ حرمت نگریسته:

«

حال که هندوشاهیان منقرض شده‌اند، و از تمامی این دودمان هیچ کسی باقی نمانده، باید بگوییم، با تمام جلال و شکوهشان، هرگز از انجام کاری که شایسته بود کوتاهی نکردند، آنها مردان والامنش و نجیب بودند.

»

این شاهزادگان نجیب برای دوصد سال ایستادگی کردند. در این مدت مسلمانان سرزمین‌های مجاور، یعنی هرات، سمرقند، و کاشغر را در شمال، و سیستان را در جنوب‌غرب فتح کرده بودند و حکمرانان عرب در اواخر سدهٔ هشتم میلادی فرمان می‌راندند. کابل هم مناطق وسیعی از قلمروش را به هرات باخته بود، و در کابل یک مامور عرب به باج‌های پرداخته شده به خلفای بغداد رسیدگی می‌کرد. بدین‌ترتیب شاهزدگان کابل با پرداخت باج که همیشه هم صورت نمی‌گرفت توانستند سرزمین خویش تا آمدن یعقوب لیث صفاری، از چنگال تازیان محافظت کنند.

۶۵۲ میلادی: تازیان (اعراب) ابتدا هرات، پوشنگ و بادغیس را تصرف کرده، و سپس به سوی قلب هندوکش پیشروی می‌کنند، اما با مقاومت شدید قبایل مواجه می‌شوند.

هفتالیان

(ح.۵۶۵-۴۷۵ م. : در بلخ و بدخشان؛ ۵۳۵-۴۵۰ م. : در حوزه‌های کابل، جلال‌آباد، غزنی و قندهار؛ و ۵۶۵-۴۸۵ م.: در حوزۀ بادغیس)

نوشتار اصلی: هیاطله

هفتالیان (یونانی: Ephthalites، اعراب آنان را هیاطله و هندی‌ها آنها را Huna می‌نامیدند، همچنین به "هون‌های سفید" یا خیون‌ها معروف هستند) کنفدرسیونی (اتحادیه) از اقوام کوچ‌نشین آسیای میانه بودند که خاستگاه دقیق آنها نامعلوم است.

آنها از خود شهر یا رسم‌الخطی نداشتند، در خیمه‌های نَمَدی زندگی می‌کردند و در بین آنها دگردیسی جمجمه (؛ برای نشان دادن رتبه و مقام در اجتماع) و چندشوهری (حالتی از چندهمسری است که در آن، زن به طور هم‌زمان بیش از یک شوهر داشته باشد.) رواج داشت. هفتالیان از سوی آسیای میانه به‌سوی جنوب تاختند و سُغد را در ۴۲۵ میلادی گرفتند و به شاهنشاهی ساسانیان حمله بردند. طبق روایت بعضی از مآخذ، هفتالیان در شهر باستانی بیابانی گیاورقلعه، در نزدیکی دژ نطامی دورۀ سلوکی مرو) ساسانیان را مغلوب ساخته و شیرازۀ قدرت نظامی و نخبگان سیاسی ساسانیان را نابود ساخته و داخل مملکت آنها شدند و چندین ایالت را با شهرهای مرو و هرات تصرف کردند و خراجی سالیانه بر ساسانیان تحمیل کردند.(حدود ۴۸۵-۴۸۳ میلادی)^[۵۹] تا اینکه یک نسل بعد، هفتالیان در طی چند جنگ (حدود ۵۱۳-۵۰۳ میلادی) بیرون رانده شدند و سرانجام توسط خسرو یکم (انوشیروان)، شاهنشاه ساسانی، در ایران‌شهر شکست می‌خورند. اگرچه هفتالیان، بعد از آمدنشان در حدود سال ۴۰۰ میلادی، برای مدت قریب به دوصد سال بر بخش‌های بزرگی از افغانستان فرمان راندند، اما از خود در افغانستان بجز چند بنا، آثاری زیادی بجای نمانده‌اند. دژهای سنگی و گِلی و بالاحصار کابل و دیوارهای شهر بر روی تپۀ شیردروازه (متعلق به سدۀ پنجم میلادی)، تومولی (کورگان‌ها و گورهای سنگی و گِلی) در خارج از قندوز در فلات شاخ‌تپه متعلق به عصر هفتالیان هستند. اگرچه منابع تاریخی از تخریب پایگاه‌های بودایی بدست هفتالیان خبر می‌دهند، اما به بامیان آسیبی زیادی نرسیده، در جاییکه دو تندیس بزرگ بودا به احتمال زیاد در اواخر حکومت هفتالیان بنا شده‌ باشند.

نقاشی‌های مغاره‌های بامیان نخستین نقاشی‌هایی دنیا هستند که در آن از رنگ روغنی به‌کار رفته‌است.^[۶۰]

نسخه‌های خطی که بین دهه‌های هشتاد تا اواخر نود میلادی از دوران هفتالیان و کوشان‌شاهان در افغانستان بدست آمده‌اند (که هم‌اکنون در کلکسیون دکتر دیوید خلیلی در لندن موجود هستند) نشان می‌دهند که هفتالیان زبان باختری (بلخی) را به خط یونانی (که از دوران کوشانیان بطور سنتی بعنوان خط اداری در این منطقه بکار می‌رفته) می‌نوشتند. در اسناد تازه‌کشف‌شده چندین لقب تُرکی (از قبیل خاقان) آمده، که نشان می‌دهد که ترک‌های آسیای میانه احتمالا در مقام‌های حکومتی هفتالیان حضور داشتند. از اسناد و سکه‌ها و شواهد بجای‌مانده از دورۀ هفتالیان، پیداست که آنها در سال ۵۳۱ میلادی بدست ائتلافی از تُرک‌های غربی و ساسانیان سقوط کرده‌اند. اشاره‌های گرانبهایی به دوران پُر هرج و مرج بعد از هفتالیان از هُوان‌تسَنگ (Xuán Zàng)، زائر چینی، که بین سال‌های ۶۳۰ تا ۶۴۴ به این منطقه سفر کرده‌بود، بجای مانده‌است. هوان‌تسنگ در سفر خود به کابل در زمستان سال ۶۴۴ میلادی این شهر را اینچنین توصیف کرده:

«

هوا بسیار سرد و یخی است؛ مردان اینجا ذاتا نیرومند و تُندخو هستند. شاه یک تُرک است. ایمان آنها (به بوداگرایی) راسخ است؛ او به آموختن ارج می‌نهد و هنردوست است.

»

از این شواهد پیداست که آیین بودایی تا سدۀ هفتم میلادی در بامیان، کابل، جلال‌آباد، و گندهارا رواج داشته و احتمالا بعد از اشاعۀ اسلام و حمله‌های نخست تازیان (اعراب) تا سده‌های هشتم و نُهم دوام پیدا کرده‌است.

حدود ۵۵۰-۳۵۰ میلادی: هفتالیان (هون‌های سفید) از آسیای میانه به‌سوی جنوب می‌تازند، و شاهنشاهی ساسانیان و کوشانی‌ساسانیان را درهم می‌شکنند. فرهنگ بودایی و هنر تندیس‌گری در بامیان، شُتُرک و دیگر پایگاه‌ها علیرغم سقوط کوشانیان و نبردهای پیاپی دوام پیدا می‌کند. ستیز بین هفتالیان، ساسانیان و کوشانی‌ساسانیان تا حدود ۵۵۰ میلادی ادامه می‌یابد؛ در این زمان، هفتالیان بدست گؤک‌تُرکانِ آسیای میانه در شمال آمودریا (Oxus)، و ساسانیان در افغانستان که دوباره یورش آورده بودند، شکست می‌خورند؛ شورش‌های قبیلوی داخلی ادامه پیدا می‌کند.

پیکرۀ بوداسف بدست‌آمده از نیایشگاه فندقستان در ولایت پروان، سدهٔ هفتم پس از میلاد، موزیم گیمه در پاریس.

بامیان: دو تندیس‌ بزرگ از بودا در بامیان به بلندای ۵۵ متر و ۳۸ متر، تا قبل از آنکه توسط گروه بنیادگرای طالبان در سال ۲۰۰۱ تخریب شوند، بزرگ‌ترین تندیس‌های بودا و بلندترین مجسمه‌های سنگی در جهان به شمار می‌آمدند، و برای زمانی طولانی از جاذبه‌های اصلی گردشگری در افغانستان بودند. اطراف تندیس‌ها صدها مغاره وجود دارد که گفته می‌شود قبل از اسلام راهبان بودایی در آنها مشغول عبادت و آموزش آموزه‌های بودایی بوده‌اند. شماری از این مغاره‌ها پر از نقاشی‌های مذهبی بوده و در بیشتر این نقاشی‌ها تصویر زنان و مردان نقاشی شده‌است. برخی از این نقاشی‌ها مربوط به لحظاتی از زندگی بودا می‌شود. گفتنی است بامیان در عهد باستان مرکز مهم بوداگرایی بوده، و با قرارگرفتن در قلب جاده ابریشم استراحت‌گاهی برای کاروان‌ها بوده و راهبان بودایی را از سرتاسر منطقه جذب می‌نموده است. معابد صخره‌ای متعددی در درهٔ بامیان، در قلب رشته‌کوه‌های هندوکُش، در مسیری صعب‌العبور واقع هستند، که سرزمین‌های باستانی کاپیسا و باختر را به یکدیگر متصل می‌کرده.^[۶۱] در بامیان معابد بودایی وجود دارند که در آن پیکره‌های گِلی رنگ‌آمیزی‌شده موجود بوده و احتمالا در سدهٔ سوم میلادی بنا شده و هنوز تا سده‌های هعتم و هشتم میلادی فعال بوده‌اند. این معابد از هنر ساسانیان ایران و بعدها از فرهنگ هندی گندهارا و پُست-گوپتا تاثیر پذیرفته بودند. گمان می‌رود این نمادها توسط کیداری‌ها (بازماندگان کوشانیان) یا حتی هفتالیان ترویج داده شده باشند، و به‌گفتهٔ زائران چینی همچون هوان‌تسنگ، اینها بودائیانی زاهد و پارسا بودند.^[۶۲] بر روی تپه‌ای مشرف به جنوب، دو فرورفتگی کنده‌کاری‌شده تندیس‌های بودا را دربرمی‌گیرند. داخل این فرورفتگی‌ها را نقش‌های مذهبی با هاله‌های نوری رنگین فراگرفته‌بود.^[۶۳] در زیر تاق قوسی حافظ تندیس ۳۸ متری بودا، ایزد بزرگ خورشید، یا احتمالا همان میترا، جامه‌ای از خفتان و ردایی آویحته بر تن دارد، که در قسمت سقف آن دو ردیف از شاهان اهداکنندهٔ خیرات دیده می‌شود.^[۶۴] در فرورفتگی‌های دیگر، پیکره‌های بوداسف (boddhisattva) با لُنگ‌هایی (dhōtī) بر تن و شال‌هایی آویخته بر سر دیده می‌شوند.^[۶۵] ساختار سقف تاق‌ها مشابه همتاهای آن در آسیای میانه است، درحالیکه قوس‌ها تقلیدی از معماری ایرانی است.^[۶۶] تزئینات پایگاه‌های مجاور در کَکراک و فولادی مشابه همتاهای خور در دوران واپسین بامیان هستند.^[۶۷]

فُندُقِستان: معبدی کوچک در مسیر بامیان است که تندیس‌های زیبای آن از گِل نپختهٔ رنگ‌آمیزی‌شده، با قدمت سدهٔ هشتم میلادی با ویژگی تاثیرپذیری از سبک‌های همزیست‌گونهٔ متعدد ایرانی، هندی و آسیای میانه است.^[۶۸] در این تندیس‌ها با سبکی ویژه از رئالیزم و خمشی فن‌ورانه، دوشیزهٔ هندی دلربا دستش را بر دست یک شاهزادهٔ محلی گذاشته که جامه‌ای تُرک‌مانند بر تن دارد.^[۶۹] نقاشی‌های بوداهای متین و بوداسف‌های سبک باروک با چهره و پوشاک عجیب که بیشتر برای پُر کردن پانتئون (معبد رومی) مساعد بودند.^[۷۰] معبد دیگر بودایی در غزنی در تپه‌سردار واقع است که قدمت آن به سده‌های سوم تا هشتم میلادی برمی‌گردد. یک هیئت ایتالیایی آثاری را کاوش کردند که نشان‌دهندۀ تاثیر سبک‌ها و فرهنگ‌های گوناگون ذکرشده بوده و بک مقایسۀ دقیق درونمایه‌ها کمک می‌کند.^[۷۱] خشت‌های نپخته و گچی و تندیس‌های رنگ‌آمیزی‌شده و زراندودشده (طلایی‌رنگ) نمایانگر هنر تندیس‌نگاری هستند که به مطالعۀ تحول فرهنگ و گرایش‌های مذهبی طولانی‌مدت و گذر احیای بوداگرایی مهایانای اولیه و برهمن‌گرایی یاری می‌رساند.

کابُل‌شاهان یا رَتبیل‌شاهان [ویرایش]

(تُرک‌شاهان-ح.۸۵۰-۶۵۰ م.: در حوزه‌های کابل، جلال‌آباد، غزنی و قندهار؛ ۸۰۰-۶۵۰ م.: در حوزۀ بُست)

(هندوشاهان-ح.۱۰۰۰-۸۷۰ م.: در جلال‌آباد؛ ۹۸۰-۸۷۰ م.: در کابل؛ و ۹۶۰-۸۷۰ م.: در حوزۀ غزنی)

سکۀ سامانتا دوا (Samanta Deva؛ فرمانروایی: ح. ۱۰۰۰-۸۵۰ م.)، شاه کابل و گندهارا، که گاوی خوابیده را بر روی سکه، و سوارکاری با نیزه بر روی پشت سکه نشان می‌دهد.

دودمان‌های کابل‌شاهان، در بخش‌هایی از درۀ کابل (در شرق افغانستان) و ولایت قدیم گندهارا (شمال‌شرقی افغانستان، شمال پاکستان و شمال‌غربی هند) فرمانروایی می‌کردند. پایتخت آنها در شهر کاپیسا و کابل بود. کاربرد واژۀ شاهی لقب لطنتی متداول در این منطقه بوده که در زمان‌های مختلف توسط هخامنشیان، باختریان، سکاها، کوشانیان و هون‌ها (هفتالیان)، و همچنین بین سده‌های ششم تا هشتم میلادی توسط شاهی‌های کابل و کاپیسا کاربرد می‌شده‌است. تاریخ‌دانان دورۀ فرمانروایی شاهی‌های کابل و گندهارا را به دو دوره تقسیم می‌کنند:

تُرک‌شاهان بودایی (پیش از سال ۸۷۰ میلادی)،
هندوشاهان (بعد از سال ۸۷۰ میلادی).

با اینکه منابع، شاهی‌ها را بازماندگان کوشانیان یا بازماندگان تُرکان می‌خوانند، اما فرمانروایان شاهیِ کابل و کاپیسا بطور قطع از بازماندگان طبقۀ جنگجوی اَشواکاها (Ashvaka) (بعقیدۀ برخی از محققان، واژۀ افغان از این واژه برگرفته شده‌است) هستند. اَشوَکاها سالیان دراز تحت عنوان کمبوجه‌ها (Kamboja) در مناطق شمال و جنوب هندوکش می‌زیستند.

حدود ۶۵۰-۵۰۰ میلادی: در گردیز و کابل، کابل‌شاهان بر تکه‌هایی از جوامع بودایی، هندو و زرتشتی فرمانروایی می‌کنند. شاهی‌ها چندفرهنگی و پُرمُدارا با تمام عقاید گوناگون هستند، و تنها وقتی‌که از سوی تازیان (عرب‌ها) از سوی ایران (۶۴-۶۵۲ میلادی) و ترکان مسلمان از سوی آسیای میانه (سدۀ هشتم میلادی) تهدید می‌شوند به نبرد و دفاع از خود می‌پردازند. زمانی‌که درهم شکسته می‌شوند، به‌سوی گندهارا و پنجاب عقب‌نشینی می‌کنند.

شاهنشاهی ساسانیان و کوشانی‌ساسانیان

(ساسانیان نخستین-ح. ۳۴۵-۲۷۵ م.: تنها در حوزه‌های بلخ، بدخشان، کابل و جلا‌آباد؛ ۴۵۰-۲۷۵ م.: در بقیۀ نقاط کشور)

(کوشانی‌ساسانیان-ح. ۴۲۵-۳۴۵ م.: در بلخ و بدخشان؛ و ۴۵۰-۳۴۵ م.: در حوزه‌های کابل و جلال‌آباد)

(ساسانیان واپسین-ح. ۶۵۰-۴۵۰ م.: در هرات، بُست و سیستان؛ ۶۵۰-۵۶۵ م.: در بادغیس، بلخ و بدخشان؛ و ۶۵۰-۵۳۵ در بقیۀ نقاط کشور)

شاهنشاهی ساسانیان، کوشان‌شاهان و کیداریان در حدود سال ۴۰۰ میلادی.

سکۀ هرمز یکم، شاهنشاه کوشانی‌ساسانی (فرمانروایی: ح. ۲۹۵-۲۶۵ م.)، که در افغانستان ضرب شده‌است، و از روی طرح کوشانی اولیه برگرفته‌شده‌است، موزیم بریتانیا در لندن.

بشقاب نقره‌ای طلاکاری‌شده که اردشیر یکم (اردشیر بابکان) را در حال شکارِ یک گراز نشان می‌دهد. سبک شهرستانی ساسانیان. اواخر سدهٔ چهارم یا اوایل سدهٔ پنجم. کشف‌شده در افغانستان. گِردآورنده: شِلبی وایت (Shelby White)

کوشان‌شاهان (که به کوشانی‌ساسانیان یا ساسانیانِ هند هم معروف هستند)، شاخه‌ای از امپراتوری ساسانی بودند که در سده‌های سوم و چهارم میلادی، خلاء قدرت را که از سقوط کوشانیان بجای مانده بود، پُر کردند. کوشان‌شاهان قلمرو خود را بر بخشی از سرزمین گندهارای قدیم (شمال‌غرب هند در شرق تا درۀ کابل در غرب) گستراندند. کوشان‌شاهان در حدود سال ۴۱۰ میلادی توسط هفتالیان رانده شده‌بودند، پس از شکست یفتلیان بدست ساسانیان در سال ۵۶۵ میلادی، دوباره حکومتشان را تاسیس کردند. اما فرمانروایی آنها سرانجام با حملۀ تازیان (عرب‌ها) در اواسط سدۀ هفتم میلادی سقوط کرد. کالاهای تجاری از قبیل ظروف نقره‌ای و پارچه‌های بجامانده از این دوره، شاهنشاهان ساسانی را درحال شکار یا اجرای عدالت نشان می‌دهند، بنابراین پیداست که فرهنگ کوشانی‌ساسانیان پذیرای بوداگرایی و همچنین هنرهای سکولار دیگر بوده‌است. هنر ساسانی قرن‌ها در افغانستان و شمال‌غرب هند پُرنفوذ بوده‌است. ساسانیان نخستین سلسله‌ای هستند که ایده ایرانشهر را به عنوان یک ایده سیاسی و هویت فرهنگی ایرانیان برپا کردند. کتاب شهرستان‌های ایرانشهر که یکی از نادرترین منابع جغرافیای تاریخی ایران عصر ساسانی است، و اصل سه برگی آن به پهلوی از بین رفته و تنها ترجمۀ آن بوسیلۀ دانشمند ارمنی عصر ساسانی یعنی موسی خورنی (زادۀ سال ۴۱۰ م.) بدست آمده، ایرانشهر را مطابق معمول آن دوران – در چهار جهت جغرافیائی – و یا به چهار ناحیۀ شمال‌شرق، جنوب‌غرب، جنوب‌شرق و شمال‌غرب تقسیم کرده‌است و هر ناحیه را "کوست" می‌نامد. ساسانیان هر کوست را به یک سپاهبد (جنرال) می‌سپاردند. این چهار کوست عبارتند از:^[۵۴]^[۵۵] کوست خُراسان، رُبعِ شمال‌شرق؛ کوست خاوران، رُبعِ جنوب‌غرب؛ کوست نیمروز، رُبعِ جنوب‌شرق؛ کوست آدوربادَگان، رُبعِ شمال‌غرب. که کوست خراسان و کوست نیمروز افغانستان امروزی را دربرمی‌گرفتند.

شهرستان‌های ایرانشهر (برگرفته از کتاب شهرستان‌های ایرانشهر، برگردانِ تورج دریایی)

تیسِفون

اِستَخر

ایران‌آسان‌-
کردکَواد

کوست آدوربادَگان

کوست خُراســــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــان

کوست خاوران

کوست نیمــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروز

شهرستان‌های ایرانشهر (برگرفته از کتاب شهرستان‌های ایرانشهر، برگردانِ تورج دریایی)
نیوْشابُهْر : نام شهرستان (این نام‌ها به زبان پَهلَوی هستند.)
توجه: برای مشاهدهٔ موقعیت صحیح این پایگاه‌ها از تفکیک‌پذیری (resolution) ابعاد ۱۹۲۰ در ۱۰۸۰ و زوم %۱۰۰ در صفحهٔ نمایشگر خود استفاده کنید.

حدود ۵۶۱-۲۲۴ میلادی: همچنان که شاهنشاهی کوشان به حکومت‌های خُرد و کوچک تکه‌تکه می‌شود، ساسانیان در عهد شاهنشاهی شاپور یکم (فرمانروایی: ۲۷۲-۲۴۱ م.) بیشتر منطقه را در سال ۳۰۰ میلادی ضمیمۀ شاهنشاهی ساسانی می‌کنند. بااینحال، ساسانیان همواره از سوی اقوام آسیای میانه مورد تهدید قرار می‌گیرند؛ قرن‌های متمادی ناامنی و جنگ پی می‌گیرد.

کیداریان

(ح.۴۶۵-۳۶۰ م.: در بلخ، بدخشان، کابل و جلال‌آباد)

نوشتار اصلی: کیداریان

پایان فرمانروایی کوشانی‌ساسانیان خلاء قدرتی را در اواخر سدۀ چهارم میلادی بوجود آورد که بزودی توسط نخستین قبیلۀ هون‌ها پُر شد. خاستگاه آنها در آسیای میانه یا منطقۀ دریای سیاه بود و به کیداریان معروف بودند. کیداری‌ها در طی دهۀ بیست از سدۀ پنجم میلادی (سال‌های ۴۲۰) در شمال افغانستان و قبل از تازش به‌سوی شرق و فتح پیشاور به‌قدرت رسیدند. آنها سپس به‌سوی شمال تاختند تا قسمت‌هایی از شمال‌غرب هند و (آنطرفتر در شمال) سُغد را در طی سال‌های ۴۴۰ تسخیر کنند. آنطور که از سکه‌های بجای‌مانده از دوران آنها پیداست، حکومت‌های کوجک متعددی از کیداری‌ها در این دوره ظهور کردند. نوشته‌های موجود بر روی برخی از این سکه‌ها نشان می‌دهد که کیداری‌ها بازماندگان شاهنشاهی کوشان، که دو سده پیش از آمدن کیداری‌ها ناپدید شده‌بودند، هستند. به هر حال در مورد این قوم هنوز نمی‌توان بطور مشخص سخن گفت.^[۵۶] پیروز یکم و یزدگرد دوم دو شاه ساسانی بودند که با کیداریان جنگیدند. کیداریان از سال ۴۵۶ میلادی به بعد علیه ساسانیان جنگیدند. پریسکی پونی نوشته‌است که رومیان تعهد کردند که اگر دولت ساسانی علیه هونها و کیداریان محاربه نماید کمک پولی خواهند رسانید زیرا مقابلهٔ آنها باعث می‌شد که این اقوام وارد سرزمین روم نشوند.^[۵۷] پیروز یکم (فرمانروایی: ۴۵۹ تا ۴۸۳ میلادی)، پادشاه ساسانی توانست بطور قطعی کیداری‌ها را مغلوب کند و آنان به هدایت شاه کیداره هجرت کردند و در قندهار ساکن شدند. اما قوم کوچ‌نشین دیگری موسوم به هفتالیان (هیاطله)، به نواحی تخارستان که تازه کیداری‌ها از آنجا رفته بودند، هجوم آوردند. پیروز با آنها شروع به جنگ کرد.^[۵۸] فرمانروایی صدسالۀ کیداری‌ها در دوران اوج اقتدار خود، از آمودریا تا دریاچه آرال گسترده بوده، و پایتخت آنها در فرارود (ماوراءالنهر)، در منطقه‌ای که متون تاریخی آن‌را "جنوب هونوک 'سرخ' " (مکان نامعلوم) نامیده‌اند، واقع بوده و در سدۀ پنجم میلادی به‌سوی غربِ کیوَۀ "سفید" (مکان نامعلوم) منتقل شده‌بود. در این منطقه کیداری‌ها در سال‌های ۴۵۰ میلادی، با یورش قوم کوچ‌نشین جدیدی بنام هفتالیان مواجه می‌شوند.

شاهنشاهی کوشانیان
(کوشانیان نخستین-ح.۷۵ م.-۱۱۰ ق. م.: در حوزه‌های بلخ و بدخشان)
(کوشانیان بزرگ-ح.۲۲۵-۷۵ م.: تنها در حوزه‌های بلخ، بدخشان، کابل، جلال‌آباد و غزنی) نوشتار اصلی: شاهنشاهی کوشان سکۀ طلایی کانیشکا یکم (Kanishka I)، شاهنشاه مقتدر کوشانیروی سکه: تصویر ایستادۀ شاهنشاه با پوشک کوشانی: بالاپوش (پالتو) سنگینی بر تن، بوت‌های (چکمه‌ها) بلند به پا، و شلوار بلند و پُرچین بر جانش. پیش رویش میز کوچک قربانی است و به دست چپش نیزۀ طویلی گرفته و از شانه‌هایش شعله‌های آتش ساطع می‌شوند.نوشتۀ روی سکه به زبان باختری و خط یونانی (با اضافه شدن حرف کوشانی Ϸ «ش»): ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝO؛ تلفظ: «Shaonanoshao Kanishki Koshano» : «شاهنشاه، کانیشکایِ کوشانی»پشت سکه: تصویر بودای ایستاده به سبک هِلِنی، که با دست راستش ژِستی نمادین از نشان اطمینان و امنیت (اَبهایا مودرا) را شکل داده، و با دست چپش چین ردایش را گرفته‌است.نوشتۀ پشت سکه به خط یونانی: BODDO «بودا». در سمت راست نشان کانیشکا (tamgha) ترسیم شده‌است.موزیم بریتانیا یکی از پنج قبیلۀ اتحادیۀ کوج‌نشینان یوئه‌ژی، کوشانی‌ها بودند، که قبایل یوئه‌ژی را متحد ساختند و امپراتوری را تاسیس کردند که در اوج قدرت از ترکمنستان تا غرب چین تا مناطق مرکزی هند وسعت داشت. استراتژی یورش‌گری کوشانیان و مرکزیت فرمانرواییشان در امتداد جاده ابریشم، آنها را قادر ساخت تا سومین ابرقدرت عصر باستان (بین چین و روم) شوند. بدین‌سان، آنها که زمانی قومی کوچ‌نشین بودند، پس از یک‌جانشینی و شهرنشینی، تبدیل به یک دولت‌شهر (Cosmopolitan) ثروتمند شده‌بودند. نخستین حکمران خودخوانده کوشانی هرایوس (Heraios؛ فرمانروایی: ۳۰-۱ م.) بود که در یک قدمی ریاست قبیلۀ کوشانی قرار داشت. اما بزودی قدرت بدست کوجوله کادفیز (Kujula Kadphises؛ فرمانروایی: ۸۰-۳۰ م.) افتاد و او شاهنشاه واقعی کوشان شد و قبایل متفرق و ستیزه‌جوی یوئه‌ژی را زیر لوای کوشانیان در سدۀ نخست میلادی متحد ساخت. کوجوله کادفیز پس از گرفتن باختر از سکاها و هندوپارتیان قلمرو فرمانروایی کوشان را به سرزمین گندهارا (در شمال‌شرقی افغانستان و شمال پاکستان) گستراند و شهر تاکسیلا (در شمال‌غرب پاکستان) را پایتخت مهم خود، و شهر بگرام (که در دوران باستان زیر کاپیسا نامیده می‌شد، در نزدیکی پایگاه هوایی بگرام) را به‌عنوان پایتخت تابستانی خود برگزید که این شهر مرکز عمدۀ بازرگانی نیز بود. از این دو پایتخت، و چند مرکز مسکونی و بازرگانی دیگر در شمال، کوشانیان بزودی فعالترین بازرگانان شده، و الفبای یونانی را برگزیدند و سکه‌های طلائی خود را ضرب کردند که در آن چهره‌های شاهنشاهان کوشانی، شعارهای و نمادهای یونانی و تاثیرپذیرفته از مسکوکات رومی نقش می‌شد و از این سکه‌ها برای داد و ستد از کاروان‌های جاده ابریشم استفاده می‌شد. در سال ۴۸ میلادی، کوجوله کادفیز از هندوکش عبور کرد و در دره کابل با هِرمایوس (Hermaeus) واپسین پادشاه یونانی آن منطقه متحد شد تا سکاها (دولت هندوسکائی) را در شمال هند شکست داده و امپراتوری را بنیان گذارد که بازماندگان کوشانی پس از او آنرا از رود گَنگ در شرق تا صحرای گُبی در شمال وسعت بخشیدند. فرمانروایی کانیشکا، سومین امپراتور کوشان، که از اواخر سدۀ اول تا اوایل/اواسط سدۀ دوم میلادی بطول انجامید، از دو پایتخت اداره می‌شد: پوروشاپوره (شهر امروزی پیشاور)، و مجموعۀ پایتخت تابستانی در بگرام (کاپیسا)، که با قصرهای خوش‌گذرانی امپراتورهای روم و دودمان هان در چین رقابت می‌کرد. کوشانیان در عهد فرمانروایی کانیشکا بر آسیای میانه فرمان می‌راندند و از طریق فعالیت‌های گستردۀ بازرگانی ثروتی بزرگ جمع‌آوری کردند و در این دوره شهرها رونق بسیار پیدا کرده و تندیس‌گری بودایی و بنای معابد شکوفا شد. یکجانشینی تحول بزرگی در زندگی این کوچ‌نشینان به‌وجود آورد. آنها که تجربه‌ای در هنر و معماری نداشتند، هر هنری را که در مسیر راهشان می‌دیدند و با ویژگی‌های آنها تناسب داشت اقتباس می‌کردند. این منجر به زایش یک هنر بومیِ درخشان شد که از هم‌آمیزی مفکوره‌های غربیِ یونانی-باختری با مفکوره‌های شرقی هندی و تعبیری از ویژگی موثر پرشور و پویای آسیای میانه تاثیر می‌پذیرفت. تندیس آفرودیت، بدست‌آمده از اتاق ۱۳ در بگرام، سدۀ نخست میلادی، گچ، موزیم ملی افغانستان در کابل. منطقۀ گندهارا قلب شاهنشاهی کوشان و زادبوم یک جامعۀ چندقومی و مدارا با گوناگونی‌های مذهبی بود. موقعیت مطلوب استراتژیک (سوق‌الجیشی) گندهارا و دسترسی مستقیم آن به راه‌های تجاری زمینی جاده ابریشم و پیوند آن با بنادر در دریای عرب، این منطقه را در طول تاریخ طولانی آن آماج لشکرگشایی‌های متعدد چون هخامنشیان، اسکندر مقدونی (۳۲۵/۲۴-۳۲۷/۲۶ ق.م.)، مائوریاهای هند، سلوکیان، شاهان یونانی باختری و بازماندگان هندویونانی آنان (سده‌های سوم تا دوم ق.م.)، سکاها و اشکانیان (سده‌های دوم تا یکم ق.م.) ساخت. ادغام نژادها، باورها و مهارت‌هایی که در غرب و شرق رشد یافته بودند، فرهنگی دستچین و التقاطی پدید آورد که بطور روشن در هنرهای تصویری دورۀ کوشانی دیده می‌شود. درون‌مایه‌های (تِم‌ها) برگرفته از اساطیر یونانی و رومی با نمادها و ظرافت‌های بودایی درآمیخته و نخستین ترسیم بودا در شکل یک انسان و ابتدایی‌ترین نگاره‌های شخصیت‌های مهم بودایی چون بوداسف (Bodhisattva) را در عصر کوشانیان خلق کرد. کوشانیان صرفا گِردآورندگان هنر نبودند، بلکه حامیان و مشوقان اصلی هنر نیز بودند. کوشانیان در سفارش دادن آثار هنری، دستور می‌دادند تا چهره‌ها و پوشاک آنان در کنار بودا و همراهان وی قرار داده شوند. این خوداستواری جدید سبکی بی‌نظیر از هنر گندهارا را پدید آورد که در آن هنر یونانی و رومی و دورنمایه‌های تاثیرپذیرفته از مفکوره‌های هندی بدون کم و کاستی توسط هزاران هنرمند مشغول خدمت آیین در حال گسترش بودایی بکار برده می‌شد. در نوشته‌های بودایی، از کانیشکا شاهنشاه کوشانی (حدود ۱۰۰ م.)، او که هیچکس دیگری چون او پشتیبانیِ نیک‌خواهش آیین بودایی را حمایت کرده، تجلیل شده‌است. سُرخ‌کوتَل: وجود نمادهای ایرانی در فرهنگ کوشانی از همه بیشتر در ویرانه‌های بجای‌مانده از مجموعه نیایشگاه زرتشتی سُرخ‌کوتَل، با پلکان (راه‌زینه) پیشرفته، واقع در شمال هندوکش در نزدیکی شهر پُلِ خُمری، مرکز ولایت بغلان دیده می‌شود. کاوش‌های سرخ‌کوتل بین سال‌های ۱۹۵۲ و ۱۹۶۶ همزیستی آیین خالص بومی زرتشتی، بدون هیچگونه تاثیرپذیری از بوداگرایی، را در این منطقه نشان می‌داد. به نظر می‌رسد کانیشکا از هر دو آیین بودایی و آیین ایرانی میتراییسم استقبال می‌کرده. قطعاتی از تندیس کانیشکا در سرخ‌کوتل پیدا شده که از آثار نفیس باستانی موزیم ملی افغانستان در کابل به‌شمار می‌روند. گنجینۀ بگرام: در شصت کیلومتری شمال‌غرب کابل، در نزدیکی شهر امروزی چاریکار، در محل پیوندگاه غوربند و دره پنجشیر، پایتخت تابستانی شاهنشاهی کوشانیان بنا شد، در جایی بنام کاپیسا (که بعدها بگرام نام گرفت، و نباید با پایگاه هوایی بگرام امروزی اشتباه شود.) بگرام که در یک نقطۀ گذرگاه کلیدی در امتداد جاده ابریشم بین کابل و بامیان واقع بود، زمانی توسط کوروش بزرگ، شاهنشاه هخامنشی ویران شد، و بعد از مدت کوتاهی توسط جانشینش داریوش بزرگ ترمیم شد، و بعدها توسط اسکندر مقدونی از نو بنا شده و در آن دژی برپاشد و بنام اسکندریه قفقاز (Alexandria of the Caucasus) مسمی گردید و این شهر را به یک پایگاه دفاعی برای یونانیان باختر تبدیل کرد. در اطراف جادۀ اصلی در بگرام، که توسط دیوار خشتی (آجری) بلند با برج و باروهایی در چهار گوشۀ آن مستحکم شده بود، و قصر تابستانی کوشانی واقع در این شهر کارگاه‌ها و دکان‌هایی واقع بودند. عاج‌های نفیس از هند، جعبه‌های لاکی (lacquer) از چین، ظروف شیشه‌‌ای و بُرُنزی از مصر و روم، برجسته‌کاری‌های گچی تزئینی و دیگر اشیاء از جاده ابریشم نمایش و داد و ستد می‌شدند و احتمالا در صورت‌کالاها نگهداری می‌شدند تا از روی آنها کاپی‌برداری شود. علیرغم افتادن کاپیسا (بگرام) بدست ساسانیان در حدود سال ۲۴۱ میلادی، دو انبارخانه مملو از کالاهای جاده ابریشم، که برای جلوگیری از شناسایی آنها مُهر و موم شده بودند، تا مدت قریب به هفده قرن در داخل قصر در امان مانده بودند تا اینکه در سال‌های دهۀ ۱۹۳۰ میلادی توسط باستان‌شناسان فرانسوی کشف شدند. هر یک از این آثار نفیس "گنجینۀ بگرام" گواهی است بر رونق بازرگانی در عصر کوشانی و احتمال وجود بازارهای مشابه در امتداد جاده ابریشم در سرتاسر جهان متمدن آن دوران. این کشفیات شیفتگی ما را با دست‌ساخت‌های ماهرانه و شهروندی بسیار فرهیخته و بافرهنگ در عصر کوشانیان تجدید می‌کند. جنیوس (Genius) حامل دستۀ گُل، بدست‌آمده از نیایشگاه تپه‌کلان در پایگاه باستان‌شناسی هَده در ولایت ننگرهار، سده‌های چهارم و پنجم میلادی، موزیم گیمه در پاریس. مجموعه معابد بودایی در هَده: هده که یک پایگاه (ساحۀ) باستان‌شناسی یونانی-بودایی واقع در سرزمین باستانی گندهارا، در شش مایلی (ده کیلومتری) جنوب شهر جلال‌آباد در شرق افغانستان است، یکی از بزرگترین معابد و مجموعه زیارتگاه‌های بودایی در جهان، طی سده‌های نخست تا سوم میلادی بوده‌است. هده با موقعیت کلیدیش در مسیر دو هزار مایلی سفر زائران و مبلغان بودایی از هند به چین، مرکزی فعال برای ترجمه و تکثیر (نسخه‌برداری) نوشته‌های بودایی و همچنین هنر تندیس‌گری شمرده می‌شد. بیش از ۲۳٫۰۰۰ پیکره‌های یونانی-بودایی ساخته‌شده از خاک رُس و گچ، تزئینات معماری و سردیس‌ها و تندیس‌هایی که مردان، زنان، کودکان، دیوهای گوناگون، سالخوردگان، با حالات و پوشاک قابل تصور، از هر طبقه و مقامی، از هر گونه چهره‌ای از هر گوشۀ دنیا را نشان می‌داد - حتی چهره‌های بیشتر از آنچه که برای بازآفرینی تمام یک شهر بودایی ضرورت باشد - در سلسله کاوش‌های باستان‌شناسی در هده بین دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۷۰ کشف شد. پیکره‌های بدست‌آمده از هده، عناصری از فرهنگ بودایی و هِلِنی (یونانی) را در سبکی کامل و بی‌نظیر قابل شناسایی از هِلِنی تلفیق (باهم‌درآمیختن) می‌کنند. اگرچه به‌عقیدۀ کارشناسان خود سبک متعلق به هِلِنی واپسین (متاخر) در سده‌های دوم و اول پیش از میلاد است، اما پیکره‌های بدست‌آمده از هده احتمالا متعلق به سدۀ اول پس از میلاد و پس از آن هستند. با توجه به تاریخ کهن، کیفیت عالی، ظرافت کار، گوناگونی و کیفیت حیرت‌انگیز پیکره‌ها، هده می‌بایست یک "شهر کارخانه‌ای" بوده باشد که در آن هنرمندان یونانی و کارآموزان آنها، آشنا با تمام جنبه‌های تندیس‌گری هِلِنی، زندگی و کار می‌کردند، بطوریکه جان بُردمَن (John Boardman) دانشمند هده را "مَهدِ تندیس‌گری آغازین بودایی به سبک هندویونانی" تعبیر کرده‌است. ترانسفرانس (انتقال) قهرمانان یونانی به بودایی (بطور مثال از هِراکلِس (Herakles) که در بوداسفِ (Boddhisatva) بودایی الهام گرفته شده‌است) بطور روشن در هده دیده می‌شود. افزون بر این، هده یکی از کهن‌ترین نسخه‌های بودایی بجای‌مانده در دنیا را ارائه می‌دهد، که احتمالا یکی از کهن‌ترین نسخه‌های هندی بجای‌مانده، مجموعه قوانین فرقۀ سَروَستیوادا (Sarvastivadin) که مدت‌ها گُم بوده و زمانی در تمام سرزمین گندهارا رایج بوده و در نشر آیین بودایی از هند به چین کارساز بوده‌است. این نوشته‌های بودایی که احتمالا متعلق به حدود سدۀ نخست میلادی است، و در طی سال‌های ۱۹۹۰ میلادی از هده غارت شده و به پاکستان قاچاق شده، بر پوست درخت توس (غان) به زبان گندهاری نوشته شده‌اند. این نوشته‌ها در درون ظرف سفالی (که بر روی آن نوشته‌ای به همان زبان برنوشته شده‌بود) کشف شدند و سرانجام سر از کتابخانه بریتانیا در لندن و دانشگاه واشنگتن در سیاتل آوردند. صاحب قانونی این نوشته‌ها هنوز مورد بحث است. بیش از ۱۰۰۰ مجموعه پیکره‌ها در هده در طی سال‌های دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۷۰ کشف شدند و به موزیم ملی افغانستان در کابل و موزیم گیمه در پاریس منتقل شدند. معابد و استوپه‌های بودایی هده بصورت موزیمی آزاد تبدیل شده‌اند که امروزه در معرض خطر جدی قرار دارند. در زمان جنگ شوروی در افغانستان، شمار زیادی از پیکره‌های هده به غارت رفت و به‌سرعت سر از بازارهای بین‌المللی آثار عتیقه درآوردند. بسیاری از این معابد هده در جریان نبردهای تانک بین سربازان شوروی و چزیک‌های افغان که به این منطقه کشیده شده‌بودند تخریب شدند. آنچه که پس از خروج نیروهای شوروی از افغانستان بجای‌مانده بود در طی جنگ‌های داخلی افغانستان بین سال‌های ۲۰۰۱-۱۹۹۱ میلادی تا سرحد نابودی به غارت رفتند. این پایگاه افسانه‌ای، که زمانی تاج جواهرنشان عصر کوشانی بود، اینک به ویرانه‌ای تبدیل شده‌است. ۳۰-۸۰ میلادی: کوجوله کادفیز (Kujula Kadphises)، فرمانروای کوشانی، از طریق فرارود (ماوراءالنهر)، شمال آمودریا (یونانی: Oxus)، گندهارا را فتح کرده، بر هندوپارتیان یورش می‌آورد، و آنها را از هند به‌سوی درۀ کابل رانده، و به انقراض آنها سرعت می‌بخشد. ۸۰-۱۲۷ میلادی: ویما کادفیز (Vima Kadphises)، جانشین کوجوله، قلمرو کوشانیان را تا جنوب و مرکز افغانستان می‌گستراند. ۱۲۷-۱۴۷ میلادی: کانیشکا یکم (Kanishka I)، شاهنشاهی کوشان را با برگزیدن پایتخت در پیشاور و بگرام استحکام می‌بخشد، جامعۀ کاسموپولیتنی (Cosmopolitan؛ جهان‌شهری یا بین‌المللی) شکل می‌گیرد، این دوران بسبب بدست‌آوردن ثروت کلان از راه تجارت جاده ابریشم و تبادل فرهنگی بین شرق و غرب، دوران طلایی آسیای میانه بشمار می‌رود. خلق آثار هنری بی‌نظیر و تبادل فرهنگی در عهد شاهنشاهی کانیشکا (ح.۱۰۰ تا ۲۲۵ م.) به اوج خود می‌رسد. تشویق کوشانیان به آیین‌های بوداگرایی (در شرق افغانستان در نیایشگاه‌ها و زیارتگاه‌هایی چون هَده) و زرتشتی (در غرب، در بین آنانی که از تبار پارس‌ها هستند، در پایگاه‌هایی چون سرخ‌کوتَل) و ارجحیت‌دادن آنها به سبک نگارگری رئالیسم یونانی (Hellenistic) موجب ظهور دوره‌ای برجسته و باروَر از بروز هنری می‌شود. بطور مثال، نخستین تندیس‌گری‌ها و ترسیم شناخته‌شده از بودا بصورت انسان در یک سکۀ کوشانی از سدۀ اول میلادی ظهور می‌کند. شواهد هنردوستی و تبادل فرهنگی کوشانیان در هَده (در نزدیکی جلال‌آباد)، سُرخ‌کوتَل (در ولایت بغلان در شمال افغانستان) و بگرام (شمال کابل) و دیگر پایگاه‌های باستان‌شناسی در پاکستان و هند یافت شده‌است. ۱۴۰-۲۲۵ میلادی: پارچه پارچه شدن - در عهد فرمانروایی هوویشکا (Huvishka؛ ۱۸۳-۱۴۰ م.)، حکومت کوشانیان رو به ضعف می‌نهد؛ ساسانیان در اواخر سلطنت واسودِوا یکم (Vasudeva I؛ ۲۲۵-۱۹۱ م.) سرزمین‌های کوشانیان در افغانستان را می‌گیرند. ۲۴۱ میلادی: تاریخ احتمالی دستیابی ساسانیان بر بگرام. امپراتوری کوشانی که زمانی ابرقدرتی توانگر بود از میان می‌رود و به دولت‌های خُرد و چندتکۀ کوشانی‌ساسانیان و کوشان‌شاهان هندو تقسیم می‌شود. تصویر یونانی-رومی از یک گلادیاتور بر روی ظرف شیشه‌ای، پایگاه باستان‌شناسی بگرام در ولایت پروان، سده نخست میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل. لوحۀ تزئینی بزرگی با چند زن در زیر مدخل آن، پایگاه باستان‌شناسی بگرام در ولایت پروان، سده نخست میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل. پایتخت تابستانی کوشانیان در کاپیسا (بگرام امروزی، شمال کابل)، همچنین یک مرکز تجاری بوده، که باستان‌شناسان در سال ۱۹۳۷ یکی از چشمگیرترین یافته‌های باستان‌شناسی را در آن بدست آوردند. گنجینۀ بگرام مشتمل است بر ظروف بُرُنزی، شیشه‌ای، سرامیک و مجموعه‌ای مشهور از کنده‌کاری‌ها بر روی عاج‌های هندی که به "عاج‌های بگرام" مشهور هستند، تندیس سراپیس (Serapis). سنگ‌نوشتۀ رباطک به زبان باختری و خط یونانی، از دوران کانیشکا، امپراتور مقتدر کوشانی، در این سنگ‌نوشته زبان بکاررفته در آن بنام «زبان آریایی» (ariao) یاد شده[۵۳]، پایگاه باستان‌شناسی سُرخ‌کوتَل در ولایت بغلان، سدهٔ دوم میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل. چند چهره‌نگاری (Portrait)، بدست‌آمده از نیانشگاه تپه‌کلان، پایگاه باستان‌شناسی هَده در ولایت ننگرهار، سدۀ سوم میلادی، موزیم گیمه در پاریس. صلح و فراوانی در دوران کوشانیان هنرمندان را قادر ساخت تا در مجموعه معابد بودایی همچون هده (جنوب جلال‌آباد)، با بهره‌گیری از هنر بومی گندهارا، نمونه‌هایی بی‌نظیر و فراموش‌نشدنی از تندیس‌گری را خلق کنند که هنر بودایی تا بحال ارائه کرده، ترسیم بوداسف (Bodhisattva) و چَندِکا، سدۀ پنجم میلادی.

دولت هندوسکایی

سکۀ آزِس، فرمانروای هندوسکایی (فرمانروایی: ۳۵-۵۷ ق. م.)، که برعلیه هیپوستراتوس (Hippostratos؛ فرمانروایی: ۵۵-۶۵ ق. م.)، فرمانروای هندوپارتی جنگید و با مقاومت وی در شرق پنجاب و پوشکلاواتی مواجه شد. بر روی سکه نگارۀ آزِس یکم با پوشاک نظامی بر روی اسب ترسیم شده‌است.

ظرفی طلاکاری‌شده از چُدَن با سنگ‌های قیمتی، که بودا و ایزدان هندو را در دو طرفش، برَهما (چپ) و شَکرا (راست)، نشان می‌دهد. این ظرف در استوپۀ بودایی در منطقۀ بیماران در نزدیکی جلال‌آباد در شرق افغانستان یافت شده؛ سکه‌هایی هندوسکایی آزِس دوم در داخل ظرف یافت شده‌اند، موزیم بریتانیا، لندن.

(ح.۹۰ ق. م.-۲۰ م.: تنها در حوزه‌های کابل، جلال‌آباد، غزنی، قندهار و بُست)

هندوسکاها زیردسته‌ای از مجموعه بسیار بزرگترِ اقوام کوچ‌نشین ایرانیِ سکاها (Scythian) بودند. هندوسکاها بین اواسط سدهٔ دوم پیش از میلاد و سدهٔ چهارم میلادی از آسیای میانه از طریق آمودریا به باختر، رُخَج، گندهارا (در افغانستان امروزی)، و سپس بسوی پنجاب و کشمیر (در هند و پاکستان امروزی) و همچنین به گُجرات و راجِستان (در غرب و مرکز هند) تاختند. یورش هندوسکاها تنها یکی از رویدادها و پیامدهایی است که از یورشِ یوئه‌ژی‌ها موجب شد، یورشی که چشم‌انداز باختر، درهٔ کابل و هند را برای همیشه تغییر داد و حتی دورترین نقاط چون روم نیز از پیامد از یورش‌ها مصون نماندند. (لشکرکشی هون‌ها به روم)

همین مهاجرت سکاها به منطقهٔ سیستان (از جلگهٔ رود هلمند تا جلگهٔ هامون) و تشکیل دولت هندوسکایی در آنجا بود که از آن پس سرزمین زرنگ (آنطور که در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی آمده) سَکَستان (در صدر اسلام: سَجِستان؛ و امروز سیستان) نامیده شد.

ماوئِس (Maues). این پادشاه سکائی در طی فرمانروایی کوتاه‌مدتش (۶۰-۸۵ ق.م.) به سرزمین‌های هندویونانیان در پاکستان امروزی حمله برده، و سیرکاپ (در نزدیکی تاکسیلا) را پایتخت خود برگزید و دولتی بنیان گذارد که بیشتر تمایل به آمیزش و سازش با فرهنگ یونانی داشت تا از بین بردن آن. برخی پژوهشگران برین باورند که ماوئِس (که لقب پارسیِ شاهنشاه را برگزید) احتمالا جنرال سکائی بوده که توسط هندویونانی‌ها بکار گمارده شده باشد. به هر روی، برخلاف یوئه‌ژی‌ها، ماوئس سیاست مدارا و سازش را با جوامع محلی یونانی و هندی برگزید، سیاستی که جانشینانش نیز آن را دنباله‌روی کردند.

آزِس یکم و آزِس دوم (Azes). آزس یکم (احتمال فرمانروایی: ۳۵-۵۷ ق.م.) تازش بر هندویونانیان را آغاز کرد و آزِس دوم (فرمانروایی در حدود ۱۲-۳۵ ق.م) کار را تمام کرده و دولت هندویونانیان را در شمال هند برانداخت. با این وجود، فرمانروایی آزس نیز با به‌قدرت‌رسیدن کوشانیان سقوط کرد. کوشانیان یکی از پنج قبایل یوئه‌ژی بودند که پس از گرفتن باختر در یک قرن پیشتر، اکنون به‌سوی هند پیشروی می‌کردند. اشکانیان (پارتیان) به مدت کوتاهی، از سوی غرب یورش آوردند. رهبر آنان گُندُفَر (Gondophares) موقتا کوشانیان را جابجا کرد و دولت هندوپارتی را در سرتاسر شمال‌شرق افغانستان تا شمال هند بنیان گذارد. اما فرمانروایی وی کمتر از یک عُمر بطول انجامید و دولت وی نیز در اواسط سدهٔ نخست میلادی برافتاد.

۱۰ پیش از میلاد تا حدود ۵۰ میلادی: سکاها (Scythians) در این دوره از طریق حمله به کاروان‌ها در جاده ابریشم ثروت هنگفتی را جمع‌آوری می‌کنند، که گنجینۀ طلاتپه بدست‌آمده از شش گور در شمال افغانستان از همین دورۀ سکاهاست و مشتمل بر ۲۰٫۰۰۰ آرایه‌های طلایی و غیره می‌شود.

ظرف طلاکاری‌شدۀ بیماران: در طی یکی از نخستین کاوش‌های غیرحرفه‌ای در افغانستان در سال‌های ۳۸-۱۸۳۳ میلادی، چارلز مسون (Charles Masson)، جهانگرد بریتانیایی در پایگاهی که بنام استوپه شمارۀ ۲، در بیماران شناخته می‌شود، در نزدیکی جلال‌آباد در شرق افغانستان، یک ظرف زرین کوچک را کشف کرد که حاوی بقایای بودایی (مرواریدهای سوخته، مُهره‌هایی که از سنگ‌های گرانبها و نیمه‌گرانبها) و سکه‌های ضرب‌شده توسط آزِس دوم (Azes II)، پادشاه سکایی بود.

این ظرف کوچک زرین که سه سانتیمتر ارتفاع دارد، و بر روی جدارۀ آن سنگ‌های قیمتی کار شده، و احتمالا هنر دوران هندویونانی است، بعنوان شاهکار هنر یونانی بودایی از گندهارا است.

اینکه پادشاهان هندویونانی هنرمندان و صنعتکاران هندویونانی را بکار می‌گرفتند چیز تعجب‌آوری نیست. نمایش بودای ایستاده بگونۀ هِلِنی (که بصورت رئالیستی و با ژست ملایم کُنتروپُستو (controposto) اجرا می‌شود)، که در پهلوی وی برَهما و شَکرا (Śakra) دو ایزد هندی (که هر دو جواهراتی پوشیده، و نشان‌دهندۀ آن است که آنان جلوه‌ای از بوداسف (Bodhisattva) هستند، دستهایشان در حالت انجالی-مودرا "ژست عبادت‌گونه" است) بر روی دیوارۀ ظرف قاب گرفته شده و این اقتباسی است از معماری یونانی-رومی.

بازسازی پوشاک و جواهرات دو نفر از طلاتپه، یک مرد (گور چهارم، نگارۀ سمت چپ)، و یک زن (گور دوم، نگارۀ سمت راست).

از سکه‌هایی که در داخل ظرف پیدا شده پیداست که پیشینۀ آن به تاریخی نه زودتر از دوران فرمانروایی آزِس دوم (Azes II؛ ۲۱-۳۵ ق.م.) برمی‌گردد. تحقیقات بیشتر نشان داده که این ظرف احتمالا بعدها باز شده و دوبارۀ در آنجا قرار داد شده، و براساس سبک و هنر بکاررفته در این ظرف، این اتفاق احتمالا در زمانی در حدود سدۀ دوم میلادی رخ داده‌است. در این اواخر که این ظرف کشف شد، در صندوقچه‌ای ساخته‌شده از استیتایت (steatite) قرار گرفته بود و بر روی آن نوشته‌ای نقش شده بود.

سقوط هندوسکاها در شرق به پارت‌ها این امکان را داد تا به رهبری گُندُفَر (Gondophares) از غرب حمله کرده، و کوشانیان را موقتا به عقب رانند. فرمانروایی دولت تازه تاسیس‌یافتۀ هندوپارتی تا اواسط سدۀ نخست میلادی بطول انجامید، و پس از آن کوشانیان دوباره قدرت را بدست گرفته و برای دو قرن آینده بر منطقه فرمان راندند.

گنجینۀ طلای باختری در طلاتپه: در سال‌های ۷۹-۱۹۷۸ میلادی، یک تیم از باستان‌شناسان شوروی سابق به سرپرستی ویکتور ساریانیدی شش گور سکائی را در طلاتپه در نزدیکی شهر شِبِرغان، در غرب بلخ، در آستانۀ حملۀ شوروی به افغانستان کشف کردند.

کمتر از نیم کیلومتر از شهر مستحکم‌شدۀ باستانی یمشی‌تپه، این تیم شش گور دست‌نخورده را پیدا کردند که بقایای پنج زن و یک مرد را در خود جای داده بود، و پیشینۀ آن به سدۀ نخست میلادی می‌رسید. در پنج تا از این گورها ۲۰٫۰۰۰ پارچۀ طلا و ابزار دیگر - جواهرات، کمربندها، سرپوش (کلاه)، اسلحۀ سنتی و هزاران اشیای شخصی دیگر جای گرفته‌بودند. این اشیاء که کاملا سالم و دست‌نخورده باقی مانده بودند و به ترتیب دقیقی که بازماندگان و فامیل این مُردگان قرار داده بودند، و از پنج گور در طلاتپه بیرون کشیده شده بودند به باستان‌شناسان این امکان را داد تا پوشاک و جواهرات این رفتگان در جزئیات دقیق آن بازسازی کنند.(نگارۀ زیر را ببینید.)

تاریخ‌گذاری این گورها با مطالعۀ سکه‌هایی که در دستان و جیب‌های این مردگان قرار داده شده بودند امکان‌پذیر بود. یک نمونه که اخیرا تاریخ‌گذاری شده سکۀ زرینی متعلق به تیبریوس (Tiberius) امپراتور رومی است که در شهر لوگدونوم در گال (Lugdunum in Gaul؛ در کشور امروزی فرانسه) بین سال‌های ۱۶ و ۲۱ میلادی ضرب شده‌بود. با نظرداشت سالیانی که این سکه می‌بایستی از گال به شمال افغانستان در دوران باستان پیموده باشد، می‌نماید که پیشینۀ گورهای طلاتپه می‌بایستی متعلق به رُبع دوم از سدۀ نخست میلادی باشد.

یکی از آویزه‌هایی که به "پادشاه اژدها" معروف است، از گور دوم، طلاتپه، سدۀ اول میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل.

گردنبندی از طلاتپه، گور ششم، سدۀ نخست میلادی، طلا، موزیم ملی افغانستان در کابل.

غلافی برای سه خنجر، طلاتپه، گور چهارم، رُبع دوم از سدۀ نخست میلادی، برنز، طلا، فیروزه (درون غلاف خنجری آهنی با دسته‌ای از عاج قرار گرفته‌است. بر روی غلاف نگارۀ دو جاندار افسانوی در حال نبرد، که یکی در حال بلعیدن دیگری است دیده می‌شود. جاندار حمله‌برنده اژدهای بالداری با تاج موج‌دار، دندان‌های قوی و شاخ‌های آهو که شاخه شاخه شده‌اند است و در سر هر شاخه فیروزه کار شده‌است. این احتمالا اشاره‌ای است به آهو و گوزن، یکی از نگارهای افسانوی کوچ‌نشینان، که هنر اِستِپ‌ها، از سایبریا تا دانوب را در ذهن تداعی می‌کند. دو سر قوچ در دو گوشۀ پایین غلاف نیز دیده می‌شوند. ردیفی از قلب که با فیروزه گوهرنشان شده‌اند در پیرامون غلاف مشاهده می‌شود. در موازای این ردیف قلب‌ها، نواره‌ای از چهارگوشه‌هایی-که برخی از آنها شبدر چهاربرگ که به‌شکل قلب هستند و با فیروزه کار شده‌اند-و نشان سواستیکا، با خمیر شیشه‌ای رنگ‌آمیزی‌شده که به احتمال زیاد می‌بایست اصل آن آبی‌رنگ بوده باشد-قرار دارد.)، موزیم ملی افغانستان در کابل.^[۵۲]

کمربند طلایی با نمایی از دیونیس (Dyonisos)، ایزد یونانی که سوار بر شیر است، از گور چهارم، طلاتپه، سدۀ اول میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل.

تاج طلایی قدشو (تاشو) از گور پنجم متعلق به یک زن کوچ‌نشین سکایی، طلاتپه، سدهٔ اول میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل.

امپراتوری اشکانیان

(ح.۱۶۰ ق. م.-۲۲۵ م.: در حوزه‌های هرات و بادغیس؛ ۱۵۵ ق. م. -۲۰ م. : در حوزۀ سیستان؛ و ۹۰-۱۵۵ ق. م. : در حوزه‌های قندهار و بُست)

سکۀ مهرداد یکم (فرمانروایی: ۱۳۸-۱۷۱ ق.م.). مهرداد قلمرو امپراتوری اشکانیان را به‌سوی غرب (با گرفتن بابل از سلوکیان) و به‌سوی شرق (با ضمیمه کردن هرات و بیشتر جنوب افغانستان به امپراتوری اشکانیان) وسعت بخشید.

پس از مادها (سده‌های هشتم تا هفتم ق. م.) و هخامنشیان (ششم تا چهارم ق. م.)، اشکانیان (اواخر سدۀ سوم ق. م. تا دوم م.) سومین دودمان بزرگ نظامی بودند که در ایران امروزی به فرمانروایی رسیدند؛ و توانستند امپراتوری واقعی برای قریب به ۵۰۰ سال تشکیل دهند. اشکانیان که از تیرۀ ایرانی پَرنی و شاخه‌ای از طوایف وابسته به اتحادیه داهه از عشایر سَکاهای حدود باختر بودند، از ایالت پارت که مشتمل بر خراسان فعلی در ایران بود برخاستند. نام سرزمین پارت در کتیبه‌های داریوش بزرگ پَرثَوَه آمده‌است که به زبان پارتی پهلوی می‌شود. چون پارتیان از اهل ایالت پَهلَه بودند، از این جهت در نسبت به آن سرزمین ایشان را پهلوی نیز می‌توان خواند. اَرَشک (اَشک) در سالهای ۲۳۸/۲۳۹ پیش از میلاد و در زمان پادشاهی سلوکوس دوم کالینیکوس به پارت یورش برد و بر آندراگوراس پیروز شد، سپس بر هیرکانی (گرگان) تاخت و آنجا را تسخیر نمود و شالوده‌های دستگاه اشکانی و پادشاهی پارت‌ها را پی ریزی نمود. پارت‌ها که سوارکاران زبَردستی بودند، و می‌توانستند مسافت‌های طولانی را طی کرده و با دریافت فرمان در دَم یورش برند، از فرصت استفاده کرده و دولت سلوکی را برانداختند و امپراتوری تشکیل دادند که از اواخر سدۀ سوم پیش از میلاد تا سدۀ یکم پس از میلاد دوام کرد، و در دوران اوج خود، از دریای مازندران در شمال تا سوریه در غرب، خلیج فارس در جنوب و نیمۀ غربی افغانستان در شرق گسترده بود و پس از امپراتوری روم دومین امپراتوری بزرگ از نظر وسعت و قدرت اقتصادی در زمان خود بود.

اشکانیان بجای نبرد با سلوکیان، صلح با آنان را ترجیح دادند، و با آزاد ساختن آنتیوخوس سوم (Antiochus III)، فرمانروای سلوکی، وی را برای حمله به بلخ (Bactra) آماده ساختند. برای مدت سه سال (۲۰۶-۲۰۹ ق.م.)، هزاران سرباز سلوکی و جنگجویان اشکانی بهمراه صدها فیل جنگی، برای به پایین کشیدن اوتیدموس یکم (Euthydemus I؛ فرمانروایی: ۲۰۰-۲۳۰ ق. م.)، فرمانروای یونانیِ باختر، شهر مستحکم‌شده بلخ را بدون هیچ پیروزی به محاصره کشیدند. این محاصره با امضای معاهده‌ای که استقلال دولت یونانی باختر را تضمین می‌کرد، به پایان رسید.

در حدود سال ۱۵۰ پیش از میلاد، مِهرداد یکم (فرمانروایی: ۱۳۸-۱۷۱ ق.م.)، فرزند اَرَشک (اَشک یکم)، مناطق شرقی سرزمین بابل را گرفت، و بیشتر مناطق غربی و جنوبی افغانستان را بشمول هرات، مرکز بازرگانی جاده ابریشم را ضمیمۀ امپراتوری کرد. با تصرف هرات، مهرداد یکم نه‌تنها ارتباط یونانیانِ باختر را با سرزمین یونان قطع کرد، بلکه بر کنترل جریان تجارت کالاها از مدیترانه و خاور میانه به چین و هند نیز تسلط یافت. چیزی که به فروپاشی دولت یونانیِ باختر مقتدر انجامید.

در طی اواسط تا اواخر سدۀ دوم پیش از میلاد، سکاها (Scythians) زیر فشار تُخاری‌ها (Tocharians) در شمال باختر و قوم یوئه‌ژی (Yuezhi)، به جنوب‌غربی به سرزمین‌های اشکانیان ریختند. یوئه‌ژی‌ها نیز زیر فشار جنگجویان چینی، از سرزمین بومیشان در دشت تاریم (منتهی‌الیه غرب چین) به سمت جنوب ریخته بودند. فشار از سوی سکاها دردسر عمده برای اشکانیان بود. بطوریکه دو پادشاه اشکانی، فرهاد دوم (فرمانروایی: ۱۲۸-۱۳۸ ق. م.) و جانشینش اَردَوان دوم (فرمانروایی: ۱۲۴-۱۲۸ ق. م.) در نبرد با سکاها به‌قتل رسیدند.

سردیس گِلی و رنگ‌آمیزی‌شدۀ یک جنگجوی یوئه‌ژی (یوئه‌ژی‌ها سکاهایی بودند که در سدۀ اول پیش از میلاد در باختر شاهنشاهی کوشان را بنیان گذاردند.)، بدست‌آمده از قصر باستانی خَلچیان در استان سرخان‌دریا در جنوب ازبکستان (همان سرزمین باستانی باختر).

بان چائو، فرمانروایی چینی از قوم هان، برای محافظت از جادۀ ابریشم، در سال ۹۷ پیش از میلاد با اشکانیان اتحاد نظامی برقرار کرد، که در نتیجۀ آن دو امپراتوری سواره‌نظام ۷۰٫۰۰۰ نفری تشکیل دادند تا از کاروان‌ها حفاظت کرده و با سکاها، تُخاری‌ها و یوئی‌ژی‌ها بجنگند. فشار سکاها بر روی پارت با به قدرت رسیدن سیناتروک (Sanatruces؛ فرمانروایی: ۷۰-۷۷ ق. م.)، پادشاه سکایی بر تخت سلطنت اشکانی به اوج خود رسید، و از آن پس اشکانیان و سکاها تعادل قدرت برقرار کرده، و در نهایت به تشکیل زیرفرمانروایی اشکانی انجامید، که در سرتاسر جنوب‌غربی افغانستان تا پاکستان امروزی و شمال هند گسترده بود. این زیرفرمانروایی نزد تاریخ‌دانان بنام دولت هندوپارتی معروف است.

حملۀ یوئه‌ژی‌ها یوئه‌ژی‌ها اتحادیه‌ای از اقوام کوچ‌نشین آریایی بودند که خاستگاه آنها در دشت تاریم (در غرب چین) بود. آنها که زیر فشار جنگجویان چینی از سرزمینشان بیرون رانده شده بودند، با دیگر اقوام کوچ‌نشین (تُخاری‌ها و سکاها/Scythians) متحد شدند، و به‌سوی جنوب به فلات ایران ریختند، با پارت‌های اشکانی درگیر شدند (۱۲۴ ق. م.)، و سپس به باختر یورش آوردند، و یونانیان حاکم بر آن سرزمین را به جنوب به‌سوی درۀ کابل و شرق به‌سوی پاکستان و هند کنونی راندند.

۱۲۵-۱۲۰ پیش از میلاد: شهر یونانی‌باختری اوکراتیدیه (که امروزه آی‌خانم نامیده می‌شود) پس از حمله‌های پیاپی یوئه‌ژی‌ها متروکه می‌شود.

دولت یونانیِ هند

حملهٔ دمتریوس یکم (Demetrius) به هند در سال ۱۸۰ پیش از میلاد سبب پیدایش دولت هندویونانی شد که مناطق شمال‌غربی و شمالی شبه‌قاره هند و سرزمین باستانی گنداره را در برمی‌گرفت و پایتخت آن تاکسیلا (Taxila) و سگالا (Sagala) بود. در زمان سلطنت مِناندِر یکم (Menander I) بین ۱۳۰-۱۵۵ ق. م.، فرمانروایی آن‌ها در آنجا وسعت یافت و تا حدود نیم قرن پس از سقوط دولت یونانیِ باختر دوام یافت. در این دوران و در دورهٔ کوشانیان (سدهٔ اول پیش از میلاد تا سدهٔ سوم پس از میلاد)، هنر گندهارا که تلفیقی از هنر یونانی و بودایی بود به اوج شکوفایی خود رسید و نمونه آن در پایگاه باستان‌شناسی هَده در جنوب جلال‌آباد (گندهارای عصر بودایی) قابل مشاهده‌است.

۱۵۵-۱۳۰ پیش از میلاد: مِناندِر یکم (Menander I)، فرمانروای یونانیِ هند بعد از دفع حملۀ اوکراتید یکم، قلمرو فرمانروایش را تا عمق هند (تا شهر پَتنا) می‌گستراند. او که نخستین فرمانروای یونانی است که به آیین بودایی گراییده، در سرزمین‌های غربی به نشر این آیین و تلفیق زبان و فرهنگ یونانی و هندی، آرمان‌های بودایی و نگارگری یونانی و گرایشات هندی تا افغانستان (از طریق گندهارا) و تا آسیای میانه، و قرن‌ها بعد، در چین سرعت می‌بخشد.

۱۳۰-۱۰ پیش از میلاد: فرمانروایی یونانیِ هند در شرق به‌دنبال حملۀ یوئه‌ژی‌ها، سکاها و کوشانیان سقوط می‌کند.

دولت یونانیِ باختر
(ح.۱۱۰-۲۵۰ ق. م.: در حوزه‌های بلخ و بدخشان؛ ۱۶۰-۲۵۰ ق. م. : در حوزه‌های هرات، بادغیس و کابل؛ ۱۱۰-۱۸۵ ق. م. : در بقیۀ نقاط کشور) نوشتار اصلی: دولت یونانی باختر قلمرو دولت یونانی باختر در دوران اوج خود، در حدود سال ۱۸۰ پیش از میلاد، از دریای مازندران در غرب، سرزمین سُغد در شمال، و رُخج در جنوب. خاورترین منطقه از دنیای هِلِنی (یونانی) سرزمین باختر (یونانی: Bactria؛ در شمال افغانستان) و سرزمین‌های شمالی آن (که در عصر باستان بنام سُغد، در تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان امروزی، شناخته می‌شد) - یکی از پیامدهای یورش اسکندر مقدونی به آسیا و گذر وی از افغانستان امروزی بود، که در طی این یورش لشکر وی دژهایی بنا کرده و سپاهیان یونانی و مقدونی و همه گونه کارکنان پشتیبانی - از معماران و پزشکان گرفته تا مدیران، هنرمندان، بازرگانان و حتی روسپیان - در سرزمین باختر برجای گذاشتند تا در این سرزمین برای مستقرشدن و ماندن در اواخر سدۀ چهارم پیش از میلاد، زمانیکه اسکندر به‌سوی شرق و هند لشکرکشی می‌کرد، آماده شوند. در دو سده پیش از یورش اسکندر در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، سرزمین باختر یکی از ساتراپی‌های (پارسی باستان: خَشثَرپاوه، "استان") مهم امپراتوری هخامنشیان (۳۳۰-۵۵۹ ق.م.) و، پیش از آن، بخشی از امپراتوری ماد (۵۵۹-۷۲۸ ق.م.) بود. سردیسی گِلی و مرمری رنگ‌آمیزی‌شده از یک موبد زرتشتیِ باختری با جامۀ سر متداول در سرزمین باستانی باختر، تخت سنگین در تاجیکستان در نزدیکی سرحد با افغانستان (همان سرزمین باستانی باختر)، سده‌های سوم و دوم پیش از میلاد. در دوران باستان، دشت‌های وسیع حاصلخیز باختر که از سرازیری‌های شمالی هندوکُش تا آمودریا (یونانی: Oxus) گسترده بودند، و مراکز مهم بازرگانی جاده ابریشم بوده و ذخایری غنی از طلا، نقره و لاجورد را در کوهستان‌های مجاور جای داده بودند، این سرزمین را یکی از ساتراپی‌های مهم و پُرارزش هخامنشیان تبدیل کرده بودند. در میان هیئت‌های خراج‌دهندگان در سنگ‌‌نگاره‌های کاخ آپادانا در تخت جمشید (یونانی: Persepolis؛ در اوایل سدۀ پنجم ق.م.)، هیئت باختری‌ها در حال ارائه جام‌های طلایی بعنوان خراج به شاهنشاه هستند. این با هیئت‌های دیگر از ساتراپی‌های دیگر بسیار متفاوت است، که هدایایی چون پوست جانوران، ظروف سفالی و دام را هدیه می‌دهند. از آنجا که اسیران یونانی که در نبردهای هخامنشیان و یونانیان در سده‌های پنچم و چهارم پیش از میلاد به‌اسارت گرفته می‌شدند، به سرزمین باختر تبعید می‌شدند، جمعیت بومی این سرزمین از قبل شمار زیادی از یونانیان را پیش از رسیدن اسکندر به آنجا در ۳۲۸-۳۲۹ پیش از میلاد در خود جای داده‌بود. این یونانیانِ باختری که در نبرد سخت شده بودند، اغلب توسط هخامنشیان در نبردهای بزرگ استفاده می‌شدند و توسط اسکندر در لشکرکشی‌هایش در مشرق‌زمین به‌خدمت گرفته می‌شدند، ستون اصلی نیرویی را تشکیل می‌دادند که بر سرزمین خاور در اواسط سده سوم تا نیمۀ دوم سدۀ دوم پیش از میلاد چیره شد. یونانیانِ باختر تحت رهبری سربازان پیشین اسکندر و بازماندگان آنها یک دولت پادشاهی الهام‌گرفته‌شدۀ هِلِنی (یونانی) در قلب آسیای میانه تاسیس کردند. در بلخ (یونانی: Bactra)، پایتخت یونانیان دژهای بجای‌مانده از عهد سلوکیان و بناهای سبک هِلِنی زیادی وجود داشت. سرستون‌های کُرینتی که برای تزئین قصرهای چندستونه بکار برده می‌شدند، و در بلخ کشف شده‌اند، مربوط به همین دوران اولیه هستند. یونانیانِ باختر از ضعف سلوکیان حاکم بر باختر که برای دفاع از سرزمین‌هایشان در مشرق‌زمین در مصر مصروف نبرد بودند، فرصت را غنیمت شمرده و تحت رهبری دیودوت (یونانی: Diodotus)، ساتراپ (شَهرَب یا والی) باختر اعلان استقلال کردند. سکهٔ دیودوت یکم، بنیان‌گزار دولت مستقل یونانی باختر، قدمت سکه حدود ۲۴۵ پیش از میلاد، کتابخانه ملی فرانسه، بخش مدال‌ها (Cabinet des Médailles). گفتنی‌است که زمانی مجموعهٔ مشهور ۳۵۰۰۰ سکه‌ای (مشمول سکه‌های دورهٔ یونانیانِ باختر) در گنجینه‌های موزیم کابل موجود بوده که در طول سه دهه جنگ‌های داخلی بیشتر آن به غارت رفته و اکنون شمار اندکی از آن باقی مانده‌است.[۵۱] دیودوت در سال ۲۵۶ پیش از میلاد، آنتیوخوس دوم (Antiochus II)، امپراتور سلوکی را کنار گذاشته و پس از شنیدن اعلان استقلال متحد خود، آندروگوراس (Andragoras) در سرزمین پارت (Parthia)، خود را پادشاه خواند. اما بزودی آندروگوراس توسط اَرَشک، رهبر قوم پارت سرنگون شده و ارشک امپراتوری اشکانیان را در ایران بنیان‌گذاری کرد، که بدینصورت، کنترل باختری‌ها را بر تجارت زمینی در امتداد جاده ابریشم تضعیف می‌کرد و عملا ارتباط یونانیان در باختر را با دنیای هِلِنی در مدیترانه قطع می‌کرد. دیودوت دوم جانشین پدرش شد، و او هم بدست اوتیدموس (Euthydemus؛ فرمانروایی: ۲۰۰/۱۹۵-۲۳۰ ق.م.) برافتاد. طبق منابع تاریخی، اوتیدِموس پس از دست‌یافتن به تاج و تخت دولت یونانیِ باختر، سپاهی متشکل از ۱۰۰٫۰۰۰ سوارکار را گرد آورده و با سپاه نیرومند سلوکی در شمال‌غرب افغانستان درگیر شد. اوتیدِموس با عقب‌نشینی به دژ خود در باختر، از محاصره‌ای سه ساله (۲۰۵-۲۰۸ ق.م.) توسط آنتیوخوس سوم، جان سالم بدر برد. این دشمنی سرانجام با امضای معاهدۀ صلح که استقلال دولت یونانیِ باختر را به رسمیت می‌شناخت، خاتمه یافت. اواخر فرمانروایی اوتیدِموس در حدود ۱۹۵-۲۰۰ ق.م.، تقریبا با حملۀ باختر به هند، در دورۀ پادشاهی فرزند و جانشینش، دِمِتریوس یکم (Demetrius I) مصادف است. هند که پس از مرگ آشوکای بزرگ (فرمانروایی: ۲۳۲-۲۷۲ ق.م.) در هرج و مرج بسر می‌برد، پاداشی بزرگ برای یونانیانِ باختر بود. دمتریوس نخستین پادشاه یونانیِ باختر بود که به هندوکُش دست یافت، کوه‌هایی که مدتها همانند یک دیوار، باختری‌ها را در شمال و فرمانروایان مائوریایِ هند را در جنوب از هم جدا می‌کرد. وی در حدود ۱۸۵ پیش از میلاد از هندوکش عبور کرده از راه کابل و قندهار رهسپار جنوب شد، و در پاکستان امروزی (جاییکه وی پایتختی در تاکسیلا تاسیس کرده و در آنجا سکه‌های فراوانی از وی یافت شده) با مائوریاهای جنگید و سپس بسوی هند تاخت. طبق سنگ‌نوشتۀ هاتیگومفا (Hathigumpha؛ "غار فیل")، در اودایاگیری هند، که گفته می‌شود در حدود ۱۵۷ پیش از میلاد کنده‌کاری شده، پادشاه یاوانائی (یونانی) بنام دِمِتریوس سپاهیانش را عازم شرق هند، و احتمالا تا شهر راجاگریها کرد، پیش از آنکه به‌سوی غرب عقب‌نشینی کند. دِمِتریوس که در نبرد شکست نخورده بود، پس از مرگش عنوان آنیکِتوس (Aniketos؛ "شکست‌ناپذیر") را بر روی سکه‌های ضرب‌شده توسط آگاتوکولِس (Agathokoles)، یکی از بازماندگان دولت یونانی هند خویش کسب کرد. دمتریوس در این پیشروی یونانیِ هند را در خاورترین کرانه‌های دنیای هِلِنی تاسیس کرد، و در آن یونانیان برای دوصد سال آینده فرمانروایی کردند. (حضور یونانیانِ هند در شمال‌غرب هند، شمال پاکستان، و شرق افغانستان تا سقوط آخرین امیرنشینانِ کوچک توسط کوچ‌نشینان سکائی در حدود ۲۰ پیش از میلاد دوام کرد.) دِمِتریوس که قادر نبود بر تمامی سرزمین‌هایی که تصرف کرده بود فرمانروایی کند، متصرفاتش را در دره کابل و منطقۀ قندهار (شامل شهرهایی چون دِمِتریاپولیس (Demetriapolis) و اَلِکساندروپولیس (Alexandropolis)، که احتمالا قندهار امروزی باشد) به برادرش آنتیماخوس یکم (Antimachus I) داد. انتیماخوس در حدود ۱۷۱ پیش از میلاد در طی یک کودتا بدست فرمانروایی ستمگر بنام اوکراتید (Eucratides؛ فرمانروایی: ۱۴۵-۱۷۱ ق. م.) سرنگون شد. اوکراتید پس از رسیدن به تاج و تخت، خود را، آنطور که بر روی سکه‌هایش نوشته شده، مِگاس (Megas؛ "بزرگ") خواند. سکه‌های اوکراتید یکی از بزرگترین سکه‌های ضرب‌شده در عصر باستان هستند. اوکراتید که به باختر کفایت نمی‌کرد، به‌سوی خاور و به هند لشکر کشید و برای کسب قدرتی در قلمرو دولت یونانیِ هند با این فرمانروایان یونانیِ هند درگیر شد: آپولودوتوس یکم (Apollodotus I)، آنتیماخوس دوم (Antimachus II) و مِناندِر یکم (Menander I). پیشروی‌های اوکراتید در هند بر روی سکه‌های بیشمار دوزبانه (حک شده به یونانی و پالی) دیده می‌شود. بگفتۀ ژوستین (Marcus Junianus Justinus) وقایع‌نگار رومی در سدۀ سوم میلادی، اوکراتید بدست فرزندش (یا اوکراتید دوم یا هِلیوکلِس یکم/Heliocles I) بقتل رسید، که به نقل از ژوستین "با ارابه از روی خون پدرش گذشت." این قتل جنگ‌های داخلی را دامن زد، که به تضعیف فرمانروایی یونانیانِ باختر منجر شد. بازماندگان اوکراتید - اوکراتید دوم و لیوکلِس یکم (۱۳۰-۱۴۵ ق.م.) - آخرین پادشاهان یونانیِ باختر بودند که نتوانستند از پیشرفت قبایل یوئه‌ژی از سوی شمال جلوگیری کنند. آی‌خانم (نامی است اُزبکی، "ماه‌بانو"؛ احتمالا همان شهر باستانی اسکندریه بر روی آمودریا/Alexandria on the Oxus، و بعدها اوکراتیدیه/Eucratidia): شاید یکی از بزرگترین شهرهای "هزار شهر باختر"، که ما تا امروز می‌شناسیم، آی‌خانم باشد، که در محل پیوندگاه رودهای آمو و کوکچه در نزدیکی مرز تاجیکستان، در شمال افغانستان، بنا شده‌است. در ابتدا ساحۀ یک دژ بنام اسکندریه بر روی آمودریا (Alexandria on the Oxus) در ۳۲۸-۳۲۹ پیش از میلاد توسط سپاهیان اسکندر مقدونی بنا شد، این ساحه بعدها مستعمره‌ای یونانی شد که در آنجا سربازان و بخشی از شمار زیاد همراهان اسکندر ماندند و مادامیکه اسکندر به لشکرکشی‌هایش در هند ادامه می‌داد، آنان در دشت‌های آسیای میانه دولتی یونانی بنیان گذاردند. در ۱۵۰ سال بعدی، این دژ بتدریج وسعت پیدا کرد تا اینکه ردیف بناهایی در امتداد سواحل جنوبی آمودریا در آن افزوده شد. نقشۀ ساختمانی آی‌خانم شامل یک قصر شاهی، گنج‌خانه، حوض‌های آب‌بازی (استخرها) و فواره‌ها، پیش‌دروازه (Propylaea؛ سازه‌هایی به‌صورت راهرویی ستوندار و سرپوشیده متشکل از ۱۱۸ سرستون کُرینتی (Corinthian) که به‌عنوان دروازهٔ آغازین برای ورود به مکان‌های مقدس در یونان باستان ساخته می‌شد)، یک کتابخانۀ شاهی، یک ورزشگاه (gymnasium) که وقف هراکلس (نام یونانی: Herakles؛ نام رومی: Hercules؛ نام قهرمان اسطوره‌ای یونان و روم باستان فرزند خدای زئوس و آلکمنه)، انبارخانه‌هایی برای جای‌دادن طلاها و سنگ‌های قیمتی که از کوه‌های مجاور استخراج می‌کردند . اجناس نفیس که از طریق تجارت و غنایم جنگی بدست می‌‍آوردند، و همچنین گورستانی (necropolis) برای تدفین مُردگانشان. ردیف بناهای ساخته‌شده در امتداد ساحل آمودریا از روی سبک یونانی آکروپولیس (Acropolis؛ به یونانی قدیم: بلندشهر یا دژشهر) و تئاتر بزرگ یونانی (بزرگترین نوع آن در مشرق‌زمین، حتی بزرگتر از همتای بابلی‌اش) بنا شده‌بودند. در آنجا یک "شهر زیرین" بود که با دیوارهای دفاعی هراس‌انگیزی (که باروی آن بیش از ۹ متر ارتفاع و ۶ تا ۸ متر ضخامت دارد) محافظت می‌شد و محلۀ مسکونی برای نُخبگان با ۵۰ یا بیشتر خانۀ مجلل (با سبکی یونانی و سنگ‌‌فرشی از معرق‌کاری (mosaic) و تسهیلات رفاهی شامل سامانه‌های گرم‌کنندۀ آب). خانه‌ها (که به احتمال زیاد یونانیان را در برخی مناطق از غیر یونانیان جدا می‌کرده) در جنوب دامنۀ تپه پراکنده شده‌بودند و برای اسکان دادن هزاران باشنده، سرباز، مدیر، هنرمند و هر پیشه و حرفۀ دیگری که معمولا در شهری پُررونق در خود یونان یافت می‌شد، بنا شده بودند. آی‌خانم خاوری‌ترین شهر یونانی در دنیای هِلِنی بود، که احتمالا در دورۀ فرمانروایی اوکراتید، اوکراتیدیه (Eucratidia) نامیده می‌شد. راهرو اصلی که از برج و باروی آی‌خانم می‌گذشت، بر روی خیابانی بزرگ به درازای شهر زیرین باز می‌شد. در جانب چپ، تئاتر یونانی ۵۰۰۰ تماشاگر را بر ۳۵ ردیف جای می‌داد. در فواره‌های نزدیک به تئاتر، درونمایه‌های الهام‌گرفته‌شده از هنر تئاتر همچون ماسک‌های آب‌پران (gargoyle؛ از آنها در حوض‌های آب به‌عنوان فواره استفاده می‌شده) موجود بودند. در کتابخانه، باستان‌شناسان بقایای نوشته‌های سوفوکل (Sophocles؛ یکی از تراژدی‌نویسان یونان باستان) را یافتند که از یونان وارد شده‌بودند. آنطرفتر در پایین خیابان اصلی سربازخانه‌ای بزرگ که می‌توانست هزاران سرباز - نیروی حراستی برای محافظت ار سرحدات وسیع باختر - را در خود جای دهد. تختِ سنگین: در سمت شمال آمودریا چند کیلومتر در شمال سرحد تاجیکستان و افغانستان، در غرب آی‌خانم، باستان‌شناسان ساحه‌ای کوچکتر، بجای‌مانده از دورۀ هِلِنی متعلق به سده‌های سوم و دوم پیش از میلاد، که به همان اندازۀ آی‌خانم دارای اهمیت است کشف کرده‌اند: نیایشگاهی که در بین مردمان محلی آنجا بنام تخت سنگین مشهور است. این ساحه ترکیبی از معبدی یونانی و آتشکدۀ زرتشتی بوده، که نمایانگر این واقعیت است که در باختر دورۀ هِلِنی (یونانی) دو رسم و سنت وجود داشته‌است. در تختِ سنگین شمار زیادی سکه (هدایای اهداشده به معبد) و تندیس‌ها و سردیس‌های رئالیستی چشمگیری کشف شده‌اند: سردیس‌های رنگ‌آمیزی‌شده ساختِ محلی از مردان و موبدان، تندیس‌های مرمرین ساختِ محلیِ مردی شبیه به اسکندر مقدونی (با کلاه‌خودی با نقشی از شیر) و تندیس یونانی مارسواس (Marsyas؛ در اسطوره‌های یونان، نوازنده فلوت است)، که احتمالا مقصود از یک آیین‌ محلی بوده، در داخل معبد پیدا شده‌است. سکهٔ طلایی اوکراتید یکم (فرمانروایی: ۱۴۵-۱۷۱ ق. م.)، یکی از نشانه‌های ثروت بیشمار یونانی‌باختری‌ها در دورۀ فرمانروایی وی در سرزمین باختر است، موزیم بریتانیا در لندن. ۲۵۰-۱۲۵ پیش از میلاد: دیودوت یکم (Diodotus I)، والی سلوکی باختر، اعلان استقلال می‌کند؛ در آن زمان باختر به یک سرزمین شهرنشین (مدنیت) عمده تبدیل شده بود (که در نوشته‌های باستانی به عنوان 'سرزمین هزاران شهر' آمده) و یکی از ثروتمندترین شاهنشاهی‌های آسیا بشمار می‌رود. ۲۴۵ پیش از میلاد: در فلات ایران، اَرَشک، رهبر اشکانی ساتراپ سلوکی را شکست می‌دهد، استقلال بدست می‌آورد، و بدین‌ترتیب ارتباط یونانیان باختر را با سرزمین مادریشان یونان قطع می‌کند. ۲۳۰ پیش از میلاد: دیودوت دوم، جانشین دیودوت یکم، توسط اوتیدِموس (Euthydemus)، ساتراپ یونانی سُغد عهد سلوکیان، از اریکۀ قدرت پایین کشیده می‌شود. ۲۱۰ پیش از میلاد: آنتیوخوس سوم (Antiochus III)، فرمانروای سلوکی، به بلخ (Bactra) حمله می‌برد؛ محاصرۀ سه ساله پی می‌گیرد؛ اوتیدِموس، جانِ سالم بدر می‌برد. ۲۰۶ پیش از میلاد: آنتیوخوس استقلال باختر را به رسمیت می‌شناسد. ۲۰۰-۱۸۰ پیش از میلاد: دمتریوس یکم (Demetrius I)، فرزند و جانشین اوتیدِموس، قلمرو فرمانروایی را از شرق ایران تا هند می‌گستراند؛ یونانیِ هندیونانیِ هند در قلب آسیای میانه ظهور می‌کند. ۱۷۰-۱۴۵ پیش از میلاد: اوکراتید یکم (Eucratides I)، پادشاه یونانیِ باختر، سلسلۀ اوتیدِموس را برهم می‌چیند و با هند برعلیه ظهور یونانیِ هند اعلان جنگ می‌کند، و در این راه منابع باختری را تا آخر مصرف می‌کند. اوکراتید عمدتا بر روی سکه‌های پُر زرق و برق که در پایتختش اوکراتیدیه (آی‌خانم) ضرب می‌شد، ترسیم شده‌است. ۱۴۵ پیش از میلاد: پس از مرگ اوکراتید، یونانیانِ باختر بخاطر حملۀ کوچ‌نشینان آسیای میانه (یوئه‌ژی‌ها (Yuezhi)، تُخاری‌ها (Tocharians) و سکاها (Scythians)) تضعیف می‌شوند، بتدریج بسوی جنوب هندوکُش و شرق بسوی پاکستان امروزی و هند مهاجرت می‌کنند، و دولت هندویونانیشان را در آنجا مستحکم می‌کنند. ۱۴۵-۱۳۰ پیش از میلاد: فرمانروایی یونانیان در باختر توسط هِلیوکلِس یکم (Heliocles I) منقرض می‌شود. ▼ ۱۰۰ ق. م. - ▲ ۲۰۰ ق. م ▼ ۵۰ ق. م. - ▲ ۱۰۰ ق. م ▼ ۱۰۰ میلادی - ▲ ۵۰ ق. م بین سال‌های ۲۰۰ قبل از میلاد تا ۱۰۰ میلادی، امپراتوری‌ها، اقوام و دولت‌های مختلفی برای تشکیل دولت‌های مستقل خود در افغانستان با هم به رقابت می‌پرداختند. این سرستون کُرینتی یکی از چندین سرستون‌هاییست که در آی‌خانم (احتمالا همان شهر باستانی اسکندریه بر روی آمودریا/Alexandria on the Oxus، و بعدها اوکراتیدیه/Eucratidia) یافت شده‌اند، سدۀ دوم ق. م.، موزیم ملی افغانستان در کابل. سکهٔ چهاردراخمی یونانی‌باختری که اوتیدِموس (فرمانروایی: ح.۲۰۰-ح.۲۳۰ ق. م.). تندیس یک زن، آی‌خانم، سدۀ دوم ق. م.، موزیم ملی افغانستان در کابل. سکهٔ چهاردراخمی یونانی‌باختری که دِمِتریوس یکم (فرمانروایی: ۱۸۰-۲۰۰ ق. م.) را نشان می‌دهد. لوحه‌ای که در آن کوبله توسط دو شیر کشیده می‌شود، آی‌خانم، سده دوم پیش از میلاد، موزیم ملی افغانستان در کابل.

فرمانروایی مائوریاها در افغانستان

(۱۸۵-۲۷۵ پیش از میلاد: تنها در حوزه‌های جلال‌آباد، غزنی، قندهار و بُست)

نوشتار اصلی: شاهنشاهی مائوریا

سنگ‌نوشته‌ای دوزبانه (یونانی و آرامی) که در قندهار کشف شده، یکی از ۳۸ ستون فرمان‌ها و حکامی‌های صخره‌ای به فرمان آشوکای بزرگ است، حدود ۲۶۲ پیش از میلاد، موزیم ملی افغانستان در کابل.

حدود سال ۳۰۴ پیش از میلاد، زمانی که جانشنینان اسکندر (Diadochi) بر سر تقسیم متصرفات او در منطقۀ مدیترانه با یکدیگر در نبرد بودند، دولتی مقتدر در هند به رهبری چندراگوپتا مائوریا تاسیس شد، که قلمرو فرمانرواییش بسوی غرب تا سرزمین‌های جنوب هندوکش افغانستان امروزی می‌رسید. مقتدرترین فرمانروای آن آشوکا بود. دین بودا در عهد این پادشاه مقتدر از حدود شبه‌قارهٔ هند تجاوز و توسط مبلغین از شمال غربی تا کشمیر و قندهار و کابل نفوذ کرد و متدرجاً به سواحل آمودریا رسید و در کناز آیین زرتشتی، آیینی مهم شد، اما در سرزمین‌های باختر و فلات ایران بازایستاد. وسعت قلمرو هخامنشیان و لزوم برقراری امنیت و ادارۀ آن ساختن راه‌های شوسه و وسائل حمل و نقل را ایجاب می‌کرد. هخامنشیان راه شاهی را وسعت داده بودند، که کابل امروزی را به شهرهای مختلف در پنجاب و دشت گَنگ متصل می‌کرد. بدین‌ترتیب بازرگانی، هنر، و معماری رونق پیدا کرد، و بخصوص بناها با معماری بودایی و استوپه‌هایی که هنوز در شرق افغانستان بچشم می‌خورند.

۳۰۵-۱۸۵ پیش از میلاد: مائوریاها بر جنوب هندوکش افغانستان فرمانروایی می‌کنند؛ یونانی‌ها در سرزمین باختر در بلخ امروزی حکمرانی می‌کنند.

۲۷۲-۲۳۲ پیش از میلاد: آشوکای بزرگ (فرمانروایی: ۲۷۲-۲۳۲ ق. م.)، فرزند چندراگوپتا شبه‌قاره هند را پس از نبردی خونین به اطاعت می‌کشد، به آیین بودایی می‌گراید، و این آیین را با گشودن استوپه‌ها در سرتاسر قلمرو فرمانروایی خود می‌گستراند، فرمان‎‌های بودا را منتشر می‌کند و "ستون‌های آشوکا" را با سنگ‌نوشته‌هایی بقلم امپراتور ["فرمان‌های آشوکا"] می‌افرازد؛ فرمان‌های بودا و سنگ‌نوشته‌های روی ستون‌ها در سرتاسر شاهنشاهی مائوریا، از هند تا افغانستان منتشر می‌شوند. سنگ‌نوشته‌های دوزبانهٔ یونانی و آرامی (زبان آرامی زبان رسمی هخامنشیان بوده) کشف‌شده در قندهار و لغمان به دوران فرمانروایی آشوکا برمی‌گردد.

فرمانروایی مائوریاها در افغانستان

(۱۸۵-۲۷۵ پیش از میلاد: تنها در حوزه‌های جلال‌آباد، غزنی، قندهار و بُست)

نوشتار اصلی: شاهنشاهی مائوریا

سنگ‌نوشته‌ای دوزبانه (یونانی و آرامی) که در قندهار کشف شده، یکی از ۳۸ ستون فرمان‌ها و حکامی‌های صخره‌ای به فرمان آشوکای بزرگ است، حدود ۲۶۲ پیش از میلاد، موزیم ملی افغانستان در کابل.

حدود سال ۳۰۴ پیش از میلاد، زمانی که جانشنینان اسکندر (Diadochi) بر سر تقسیم متصرفات او در منطقۀ مدیترانه با یکدیگر در نبرد بودند، دولتی مقتدر در هند به رهبری چندراگوپتا مائوریا تاسیس شد، که قلمرو فرمانرواییش بسوی غرب تا سرزمین‌های جنوب هندوکش افغانستان امروزی می‌رسید. مقتدرترین فرمانروای آن آشوکا بود. دین بودا در عهد این پادشاه مقتدر از حدود شبه‌قارهٔ هند تجاوز و توسط مبلغین از شمال غربی تا کشمیر و قندهار و کابل نفوذ کرد و متدرجاً به سواحل آمودریا رسید و در کناز آیین زرتشتی، آیینی مهم شد، اما در سرزمین‌های باختر و فلات ایران بازایستاد. وسعت قلمرو هخامنشیان و لزوم برقراری امنیت و ادارۀ آن ساختن راه‌های شوسه و وسائل حمل و نقل را ایجاب می‌کرد. هخامنشیان راه شاهی را وسعت داده بودند، که کابل امروزی را به شهرهای مختلف در پنجاب و دشت گَنگ متصل می‌کرد. بدین‌ترتیب بازرگانی، هنر، و معماری رونق پیدا کرد، و بخصوص بناها با معماری بودایی و استوپه‌هایی که هنوز در شرق افغانستان بچشم می‌خورند.

۳۰۵-۱۸۵ پیش از میلاد: مائوریاها بر جنوب هندوکش افغانستان فرمانروایی می‌کنند؛ یونانی‌ها در سرزمین باختر در بلخ امروزی حکمرانی می‌کنند.

۲۷۲-۲۳۲ پیش از میلاد: آشوکای بزرگ (فرمانروایی: ۲۷۲-۲۳۲ ق. م.)، فرزند چندراگوپتا شبه‌قاره هند را پس از نبردی خونین به اطاعت می‌کشد، به آیین بودایی می‌گراید، و این آیین را با گشودن استوپه‌ها در سرتاسر قلمرو فرمانروایی خود می‌گستراند، فرمان‎‌های بودا را منتشر می‌کند و "ستون‌های آشوکا" را با سنگ‌نوشته‌هایی بقلم امپراتور ["فرمان‌های آشوکا"] می‌افرازد؛ فرمان‌های بودا و سنگ‌نوشته‌های روی ستون‌ها در سرتاسر شاهنشاهی مائوریا، از هند تا افغانستان منتشر می‌شوند. سنگ‌نوشته‌های دوزبانهٔ یونانی و آرامی (زبان آرامی زبان رسمی هخامنشیان بوده) کشف‌شده در قندهار و لغمان به دوران فرمانروایی آشوکا برمی‌گردد.

فرمانروایی سلوکیان یا سلوسیدها در افغانستان

(ح.۱۸۵-۳۱۳ ق. م. : در حوزۀ سیستان؛ ۱۸۵-۳۱۳ ق. م. : در بقیه نقاط کشور)

نوشتار اصلی: سلوکیان

منظر یونانیان از جهان شناخته‌شدهٔ آن روزگار (روزگار بعد از سلوکیان)؛ نام آریانا (Ariana) در این نقشۀ بازسازی‌شده از سدهٔ ۱۹ میلادی از جغرافیای اراتوستن (۱۹۴-۲۷۶ ق. م.) دیده می‌شود.

پس از مرگ اسکندر مقدونی در ۳۲۳ پیش از میلاد، اغتشاشی بزرگ سراسر کشور را فرا گرفت و مهاجرنشینان و سربازان پیشین یونانی کنترول باختر را بدست گرفتند. جنرال‌های اسکندر (یونانی: Diadochi؛ یا "جانشینان") بر سر تقسیم متصرفات اسکندر با یکدیگر به نبرد پرداختند. بدین‌ترتیب چهار جنگ دیادوچی (۳۰۱-۳۲۳ ق. م.) روی داد. سرانجام، سه حکومت مقدونیه در اروپا، یونانی در مصر و سلوکی در آسیا را بنا نهادند. بدین ترتیب متصرفات مشرق‌زمین به سلوکوس رسید و این سرزمین‌ها جزء قلمرو سلوکیان درآمدند که از بابل اداره می‌شد. سلوکوس بدنبال ادامهٔ سیاست‌های اسکندر با اپامه دختر اسپیتامن یکی از دشمنان اسکندر در سرزمین باختر ازدواج کرد. تا سلسله‌ای را بنیان نهد که آمیزه‌ای از نژاد ایرانی و مقدونی باشد. او جهت ایجاد وحدت در قلمرو خود، به احداث شهرهای یونانی‌نشین پرداخت.

۳۲۳-۳۱۵ پیش از میلاد: سلوکوس یکم ملقب به نیکاتور (Seleucus I Nicator)، افسر سواره‌نظام اسکندر، سرزمین‌های مشرق‌زمین، از سوریه و عراق در غرب تا هند در شرق را تصرف می‌کند و به زیر فرمان خود درمی‌آورد.

۳۰۵ پیش از میلاد: سلوکوس برای استحکام بخشیدن به امپراتوری سلوکی تازه‌تاسیس خود در شرق، به هند یورش می‌آورد، و به قشون چندراگوپتا مائوریا برمی‌خورد؛ آنگاه سلوکوس با مائوریاها صلح می‌کند و جنوب افغانستان را به ازای ۵۰۰ فیل جنگی به آنها واگذار می‌کند.

وجود امکانات سیاسی، بازرگانی و هنری سبب گردید تا اقشار مختلف مردم یونان، به شهرهای تازه احداث شده، مهاجرت کرده و در کنار ساکنین بومی، سکنی گزینند و به این ترتیب زمینهٔ ترویج فرهنگ و هنر یونانی و پشتیبانی از حکومت یونانی فراهم گردید. آن‌تیوخوس فرزند و جانشین سلوکوس، سلسله‌ای را که پدر بنا نهاده بود، استحکام بخشید. سلوکی‌ها توانستند حکومت خود را در فلات ایران و سرزمین میان‌رودان (بین‌النهرین) تا اواسط قرن دوم ق. م. تثبیت نمایند.

یورش اسکندر مقدونی

(۳۲۴ - ۳۳۰ پیش از میلاد)

لشکرکشی‌های اسکندر مقدونی در آسیا بین سال‌های ۳۳۰ تا ۳۲۳ پیش از میلاد.

اسکندر مقدونی فرزند فیلیپ مقدونی بود. وی در هنگام مرگ پدر ۲۰ سال بیش نداشت. اسکندر در طی دوران نوجوانی تحت نظر دانشمندان عصر خود، از جمله ارسطو پرورش یافت و به تدریج ضمن فراگیری علوم و فلسفه رایج، در مسائل جنگی و نظامی و کشورداری تبحر یافت. او پس از استیلای بر یونان، با فکر جهانی کردن فرهنگ یونانی به تدارک ارتشی وسیع پرداخت تا به آسیا حمله‌ور شود.

با شکست داریوش سوم، آخرین پادشاه هخامنشی، در جنگ با یونانیها و سقوط تخت جمشید بدست اسکندر (۳۳۱ ق. م.) امپراتوری هخامنشی نیز در هم شکسته شد و خزاین هخامنشی در شوش، تخت جمشید، پاسارگاد، هگمتانه و سایر شهرهای هخامنشیان به تسخیر اسکندر درآمد.

بعد از شکست قطعی داریوش در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، و فرار او بسوی مشرق، در حدود دامغان، بسوس ساتراپ (والی) باختر و از خویشاوندان داریوش که از آمدن اسکندر مطلع شده بود، شاه را به قصد کشتن، زخم مهلکی زد و به سوی باختر گریخت و خود را اردشیر چهارم، شاه خواند.

اسکندر پس از تسخیر گرگان (Hyrcania) از پایتخت آن زادراکرته حرکت کرده در شهر سوسیا (Susia) یکی از شهرهای ساتراپی هرات (Areia) رسید. ساتی‌برزن ساتراپ آن به استقبال اسکندر آمد و اعلام اطاعت و وفاداری کرد. اسکندر نیز او را بحکمرانی ساتراپی (ولایت) هرات که در دورهٔ سابق داشت مجدداً منصوب کرد و اسکندر آناکسیپ را با چهل کماندار سواره مأمور کرد که این ولایت را از آزار قشون مقدونی در موقع عبورش از اینجاها حفظ کند.

این پُرتریتِ اسکندر مقدونی بر روی این سکۀ طلا (بدست‌آمده از گنجینۀ میرزکه در سال ۱۹۹۳ در ولایت پکتیا) یکی از تنها دو سکۀ موجود در دنیاست که در دوران زندگی اسکندر ضرب شده‌است (سکۀ دیگر در آرامگاه زادگاهش در وِرگینا (شهری کوچک در شمال یونان) کشف شده بود). غارت و چپاول میرزکه در سال‌های ۱۹۹۲ و ۱۹۹۳- که گنجینه‌ای عظیم مشتمل بر چهار تُن (۴۰۰۰ کیلوگرم) سکه و در حدود ۷۷۰ پوند (حدود ۳۵۰ کیلوگرم) اشیاء طلا و نقره بود - بقدری گسترده و جبران‌ناپذیر بوده که به یک رویداد افسانوی می‌ماند! این سکۀ اسکندر را که در تصویر بالا می‌بینید، بسرعت سر از لندن در آورد، و فعلا در همین شهر در کلکسیون شخصی یک نفر جای گرفته است! [صاحب این سکه تنها رسامی از این سکه را اجازه داده تا از کاپی شدن آن جلوگیری شود]. آثار باستانی دیگر از میرزکه در موزیم میهو در جاپان (ژاپن) موجود است. بقیۀ این گنجینه در سطح دنیا پراکنده شده و به کلکسیونرها در اقصا نقاط دنیا فروخته شده‌است.^[۴۷]

پس از شنیدن خبر اعلان پادشاهی بسوس، اسکندر تمام قشون خود را جمع کرده و برای سرکوبی بسوس بسوی باختر راند. بعد به اسکندر خبر رسید که ساتی‌برزن آناکسیپ و دسته ٔاو را کشته و هراتی‌ها را شورانیده و آنها در پایتختشان آرتاکوانا (Artacoana) گرد آمده‌اند. اسکندر که نزدیک بود به بسوس برسد تصمیم گرفت اول کار ساتی برزن را یکسره کند. قسمتی از لشکرش را در محل گذاشت و خود با پیاده‌نظام و سواره‌نظام سبک اسلحه تمام شب را به سوی هرات راند و به آرتاکوانا رسید. ساتی‌برزن از سرعت حرکت اسکندر بوحشت افتاد، دو هزار سوار برداشت و به باختر در پناه بسوس گریخت و باقی سپاهیان او در شهر آرتاکوانا که مستحکم شده بود آمادهٔ جنگ ایستادند. اسکندر آن شهر را گشود و آن را ویران کرد. وی سپس در نزدیکی ارتاکوانا شهری آباد کرد و نامش را اسکندریه آریانا (Alexandria in Ariana) نهاد که همان هرات امروزی است. اسکندر در آنجا دژی برای نظامیان خود ساخت که بقایای آن هنوز باقی است. هدف از ساختن این دژ، حفظ نظامیان از شورش احتمالی مردم شهر بود. وی آرزاسِس (Arzaces) را بجای ساتی‌برزن والی هرات (Areia) کرد.

پس از آن اسکندر بسوی سیستان (Drangiana) شتافت و سپس به طرف مردم اِوِرگِت (Evergetes) معروف به آریماسپ (Arimaspes) یا آگریاسپ که در جنوب شرقی سیستان می‌زیستند راند. مردم با آغوش باز او را پذیرفتند و او هدایای فراوان به آنها داد. اهالی گدروزی (بلوچستان کنونی) که در همسایگی مردم آریماسپ سکنی داشتند نیز اسکندر را خوب پذیرفتند. اسکندر از آنجا به سرزمین رُخّج (Arachosia) عازم شد و قبل از حرکت آمِنید (Amenides) را که دبیر داریوش بود والی اورگت‌ها کرد. رُخّجی‌ها را به اطاعت درآورده و کاپیشه‌کانیش (Kāpišakāniš) پایتخت رُخَج را به نامش اسکندریه (Alexandropolis) تغییرنام داد که همان قندهار امروزی است. اسکندر این ولایت را به مِمْنُن (Memnon) داد. بعد شنید که ساتی‌برزن با دو هزار سوار به هرات آمده‌است، بر اثر این خبر سپاهی مرکب از شش هزار پیادهٔ یونانی و ۶۰۰ سوار به سرداری اریگیوس (Erygius) و ارته‌باذ (Artabazus) بدانجا فرستاد و با وجود دلیری‌های ایرانیان اریگیوس موفق به سرکوب ساتی‌برزن در ۳۲۸ ق. م. شد.

اسکندر با وجود برف‌های بسیار و نبودن آذوقه و خستگی‌ها، هندی‌های سرحدی را مطیع کرد و رهسپار کوه‌های هندوکش که تاریخ‌نویسان یونانی آن را «پاراپامیز» (Parapomisus یا Paropamisadae) و یا «قفقاز هند» (Caucasus Indicus) گفته‌اند شد و در آنجا به سرزمینی رسید که حتی همسایگانشان آنها را نمی‌شناختند زیرا مردم مزبور از هرگونه روابطی با مردمان دیگر دوری می‌جستند، این قوم «پاراپامیز» (Paropamisadae) نام داشت. اسکندر با وجود سختی آب و هوای این سرزمین بدرون آن راند و لشکر مقدونی دچار قحطی و سرمای سخت و درد و رنج بسیار گردید و عده ٔزیادی از سرما تلف شدند. اسکندر خود را به کابل و از آنجا به پروان رسانید و زمستان را در آنجا به سربرد. او در نزدیکی مدخل درهٔ سالنگ، دژی را به نام خود ساخت. اسکندر این شهر را برای پاسداری از شهر کاپیسی (کاپیسا) در نخستین شیب‌های جبل‌السراج کنونی (پروان کهن) برپا نمود که به نام اسکندریهٔ قفقاز (Alexandria on the Caucasus) شناخته شد که همان بگرام امروزی می‌باشد. تعداد زیادی از مقدونی‌ها و یونانی‌های لشکر اسکندر در آنجا ماندند. هدف از بنای شهر استقرار قرارگاهی برای عملیات آتی در آنسوی کوه‌های هندوکش بود.

بسوس در باختر همچنان خود را اردشیر می‌نامید و شاه می‌خواند. سپاهیان بسوس در ابتدا تصور می‌کردند که بخاطر آب و هوای سخت باختر، اسکندر به آن سرزمین نخواهد رفت و راه هند را پیش خواهد گرفت ولی بعد که شنیدند اسکندر دارد نزدیک می‌شود از دور بسوس بپراکندند. در این احوال بسوس با مشتی از سپاهیان وفادار خویش از آمودریا بقصد سغد گذشت و پس از عبور از رود مزبور تمام کشتی‌ها را بسوخت تا بدست اسکندر نیفتد. پس از آن اسکندر از کوه‌های پاراپامیز (هندوکش) گذشت و بسوی سرزمین باختر راند. در این راه فقدان غله باعث گرسنگی گردید زیرا بومی‌ها در انبارهای زیرزمین آذوقه‌شان را پنهان کرده و آنها را چنان ساخته بودند که کسی جز سازندگان نمی‌دانست این انبارها کجاست.

کوینت کورس، تاریخ‌نگار رومی باختر آن زمان را چنین وصف کرده:

«

زمین این صفحه در بعضی جاها حاصلخیز است و غله بسیار می‌دهد، چراگاه‌ها هم کم نیست و بنابراین اهالی دام‌های فراوان نگاه می‌دارند ولی قسمت وسیعی از این صفحه از ماسه و ریگ روان پوشیده و بکلی لم یزرع است. اینجاها نه سکنه دارد و نه محصولی. وقتی که بادهای شمال می‌وزد ریگ روان را در جاهایی جمع کرده تل‌هایی می‌سازد و راه‌ها را می‌پوشد. از این جهت مسافرین مجبورند مانند دریانوردان شب بهدایت ستاره‌ها راه را بیابند و مسافرت در روز، عملی نیست، بخصوص که اگر بادهای شمال بوزد مسافر را در زیر ریگ روان دفن می‌کند ولی جاهایی که چنین نیست کاملاً مسکون است و اسب‌های بسیار دارد، بهترین دلیل این معنی آنکه باختر می‌تواند سی هزار سوار بدهد. پایتخت باختر، شهر باکترا (Bactra) نام دارد و در پای کوه پاراپامیز واقع است، رودی که باکتروس (Bactrus) نام دارد از شهر می‌گذرد و نام ولایت و شهر از اسم همین رود است.

»

ارگ هرات (قلعۀ اختیارالدین). اگرچه ساخت این ارگ در سال ۱۳۰۵ میلادی صورت گرفته، اما مسکن‌گزینی در اینجا به دوران باستان برمی‌گردد، قرن‌ها پیش از رسیدن اسکندر مقدونی، که گفته می‌شود دژ او هم در زیر این پُشته آرامیده‌است.^[۴۸]
از جمله اقدامات مهم و اساسی اسکندر در کشورهای تحت استیلا و تسلط خود شهرسازی بود، و در دوران کشورگشای او در افغانستان هفت شهر بدست وی یا جانشینانش تهداب‌گذاری شده‌ که به نام اسکندریه معروف هستند. اسکندریه آریانا (Alexandria of Ariana) یکی از این شهرهاست که همان هرات امروزی است. قلعۀ اختیارالدین در طول تاریخ چندین بار ویران شده. تیمور نیز در حمله به هرات آن را ویران کرد، اما شاهرخ پسر او آن را بازسازی کرد.^[۴۹]

اسکندر با وجود برف عمیق و اشکالات حرکت ِ بار و بنه راه خود را دنبال کرد و بسوس به سغد عقب‌نشینی کرد. پس از آن اسکندر بسوی شهر باکترا و آاُرْن (Aorne) روانه شد و در یورش اول این دو شهر عمده را گرفت. باقی سرزمین باختر پس از آن مطیع گشت. بعد اسکندر ساخلوی در اینجا به فرماندهی آرخه‌لائوس (Archelaios) گذاشته ارته‌باذ را والی کرد. بسوس نیز گرفتار شد و اسکندر سردار خائن را بی پاداش نگذاشت بدین ترتیب که فرمان داد تا اعضای وی را به شاخه‌های چند درخت که به نیرو بهم نزدیک ساخته بودند بستند و آنها را ناگهان رها کردند، بدینسان هر شاخهٔ درختی عضوی از اعضای خائن را با خود برد. و بنا بروایتی وی را در اکباتان (همدان) به دار آویختند. در باختر اسکندر عاشق شاهدخت باختری به اسم رُخسانه (Roxane، به باختری: روشنک) گشت و با وی ازدواج کرد. اسکندر به مدت یک سال در دشت‌های آسیای میانه سرگردان بود و با تاخت‌وتاز جنگجویان این سامان‌ها روبرو می‌گشت و شماری از سپاهیانش را نیز به علت سرما و کمبود خواروبار از دست داد.

سپس اسکندر برای لشکرکشی به هند به باختر بازگشت. وی تدارک سفر هند را دید و در بهار ۳۲۷ ق. م. با تمام قوا عازم هند شد و پس از عبور از کوه‌های پاراپامیز (هندوکش) به شهر اسکندریه رسید و پس از تسخیر مناطقی، از سند عبور کرده به تاکسیلا وارد شد و نهایتا قسمتی از هند را فتح کرد.

اسکندر پس از فتح هند به علت کمی قشون به پارس بازگشت و به فکر تسخیر عربستان افتاد. بنابراین به سمت بابل حرکت کرد ولی در آنجا به علت تبی که از باتلاق‌های بابل بر او مستولی شده بود در سن ۳۲ سالگی درگذشت.

از جمله اقدامات مهم و اساسی اسکندر در کشورهای تحت استیلا و تسلط خود می‌توان به موضوع دِژسازی اشاره کرد. مقدونی‌ها در قوسی بزرگ از هرات در غرب تا قندهار در جنوب و تا آمودریا (یونانی: Oxus) در شمال و آنطرفتر در قزاقستان و تاجیکستان امروزی دژهایی (تحت عنوان اسکندریه) برپاساخت. دژهایی اسکندر که تا امروز می‌شناسیم عبارتند از^[۵۰]:

اسکندریه هرات (Alexandria in Ariana)، پایتخت (پس از ویران شدن آرتاکوانا، پایتخت پیشین بدست اسکندر) سرزمین باستانی هریوه (یونانی: Ariana یا Aria) یا همان هرات امروزی - سپتامبر، ۳۳۰ ق.م.؛
اسکندریه پروفتازیا (Alexandria in Prophtasia)، پایتخت سرزمین باستانی زرنگ یا همان سرزمین سیستان، احتمالا در فراه - اکتبر، ۳۳۰ ق.م.؛
اسکندریه آراخوزیا (Alexandria in Arachosia)، پایتخت سرزمین باستانی رُخَج (یونانی: Arachosia/آراخوزیا)، در قندهار امروزی - زمستان ۳۳۰/۳۲۹ ق.م.؛
اسکندریه قفقاز (Alexandria in the Caucasus)، پایتخت پاروپامیز (Paropamisadai) (یونانیان رشته‌کوه هندوکُش را نیز (Paropamisos Caucasus) می‌نامیدند)، گمان می‌رود همان بقایای شهر باستانی بگرام باشد. فرضیه‌های دیگر آن را به بامیان، چاریکار یا پروان نسبت می‌دهند - مارچ، ۳۲۹ ق.م.؛
اسکندریه اِسخاته (Alexandria of Eschate)، در تاجیکستان - ۳۲۹ ق.م.؛
اسکندریه بر روی آمودریا (Alexandria on the Oxus)، در آی‌خانم - بهار ۳۲۸ ق.م..

شاهنشاهی هخامنشیان

(ح.۳۳۰ - ۵۳۰ پیش از میلاد)

دست‌بند طلایی از گنجینهٔ آمودریا، از دورهٔ هخامنشیان، که در نزدیکی آمودریا (همان سرزمین باستانی باختر) کشف شده‌است، موزیم ویکتوریا و آلبرت و موزیم بریتانیا

پادشاهان این دودمان از قوم قدرتمند پارس بودند و تبار خود را به هخامنش می‌رساندند که سرکردهٔ خاندان پاسارگاد از خاندان‌های پارسیان بوده‌است. هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند ولی با متحد ساختن اقوام فلات ایران تحت یک لوا، کوروش بزرگ، شاه خوش‌نام و مقتدر هخامنشی شکستی بر ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد فرو ساخته و سپس با گرفتن لیدیه، بابل و دیگر سرزمین‌ها، پادشاهی هخامنشیان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی (۳۳۱-۵۵۹ ق.م.) شد که قلمرو خود را در اوج قدرت بر سه قاره گسترانیده بود:

از لیبیا، مصر و عربستان سعودی در جنوب،
تا آسیای صغیر (ترکیه امروزی) در غرب،
تا شبه‌جزیرۀ بالکان و دریای سیاه در شمال،
تا افغانستان و پاکستان امروزی در شرق.

از نظر وسعت زمین، شاهنشاهی هخامنشیان پهناورترین امپراتوری بود که دنیای باستان تا ۳۳۰-۳۳۱ پیش از میلاد شناخته بود، یعنی زمانیکه این امپراتوری بدست اسکندر مقدونی در طی لشکرگشایی‌هایش از مدیترانه بسوی شرق، و از طریق افغانستان تا هند فرو می‌پاشد. شهر اصلی و پایگاه قدرت هخامنشیان در شمال افغانستان شهر بلخ (پارسی باستان: باختریش) بود، که براستی یکی از کهن‌ترین شهرها و تمدن‌های آن منطقه محسوب می‌شود و باختر (بلخ) به احتمال قوی زادگاه فیلسوف و عارفی بنام زرتشت است، که بدین‌ترتیب افغانستان زادگاه آیین مزدیسنا (زَرتُشتی) است، یکی از کهن‌ترین آیین‌های یکتاپرستی روزگار که هنوز پیروانی دارد و برای بیش از دوازده قرن، از دوران هخامنشیان تا آمدن اسلام، یکی از آیین‌های مهم شمرده می‌شد. اینکه هخامنشیان چگونه افغانستان و سرزمین‌های شرقی دیگر را فتح کردند نامعلوم است. بگفتۀ پلینی (در Naturalis Historia/دانشنامهٔ تاریخ طبیعی، در کتاب ششم، فصل ۹۲)، در سدهٔ ششم پیش از میلاد، کوروش بزرگ، قلمروی فرمانروایش را به سرزمین‌های شرقی گستراند. وی از مسیر پاروپامیز به سوی باختر پیش می‌رود و در سر راهش کاپیسا (شهری باستانی در شمال کابل) را ویران می‌کند (کاپیسا دوباره بدست داریوش بزرگ آباد شد). سپس گنداره (سانسکریت: گندهارا) را تسخیر و از آنجا رهسپار سرزمین زرنگ (سیستان) شده و مردم آریاسپ آنجا را زیر فرمان خود در می‌آورد. بگفتهٔ هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، تسخیر سرزمین‌های آسیای میانه به دست کورش بعد از شکست سرزمین لیدی در ۵۴۷ پیش از میلاد و قبل از لشکرکشی به آشور در ۵۳۹ پیش از میلاد روی داده‌است.^[۴۴]

هخامنشیان شاهنشاهی خود را به چند بخش تقسیم کرده و هر کدام را بیک خَشثْرَپاون (واژه‌ای پارسی باستانی؛ یونانی: ساتراپ؛ "والی" یا "شهربان") می‌سپردند و برای هر قسمت یک مالیات جنسی و نقدی مقرر می‌داشتند. مالیات سالانه‌ای که این ساتراپ‌ها به شاهنشاه هخامنشی می‌پرداختند در حجاری‌های پِلِکان (زینه) روبه‌مشرق کاخ آپادانا در تخت جمشید (پارسی باستان: پارسه؛ یونانی: Persepolis/پِرسِپولیس)، واقع در جنوب ایران، که در اوایل سدۀ ششم پیش از میلاد کنده‌کاری شده‌اند، ترسیم شده است. (نگاره‌های زیر را ببینید.) بر روی این پلکان باستانی، مجموعه‌ای باشکوه از تصویرهای کنده‌کاری‌شده که در حال پرداخت مالیات به شاهنشاه هخامنشی هستند، به ما درک مفصل بهتری از مردمان آن روزگار، نوع چهره‌های آنها، پوشاک آنها، تجهیزات آنها، و جزئیات دیگر می‌دهند و در درک ما از مناطق مختلف شاهنشاهی هخامنشی کمک می‌کنند. هر ساتراپ، سالانه می‌بایست به تخت جمشید سفر می‌کرد تا این مالیات را همراه با هدایایی که مختص به صنعت همان منطقه بود به شاهنشاه پرداخت کند. نقش پنج ساتراپ از افغانستان با ویژگی‌های فردی و پویایی در میان این ساتراپ‌ها ترسیم شده‌است. این نقوش حجاری‌شده یکی از کهن‌ترین نقوش بجای‌مانده از افغان‌هاست. (رجوع شود به سه نگارۀ زیر.)

داریوش بزرگ در سنگ‌نبشتهٔ بیستون نام چند سرزمین تابع هخامنشیان (پارسی باستان: خَشثْرَپاوه؛ یونانی: ساتراپی؛ "شَهرَب"، "استان" یا "ولایت") را آورده که افغانستان امروزی را شامل می‌شدند:^[۴۵]

ترتیب	نام سرزمین به پارسی باستان	نام لاتینی	موقعیت	پایتخت	ساتراپ‌های برجسته
۱	هَرَیوه	Aria	سرزمین هرات	آرتاکوانا (Artacoana)	ساتی‌برزن/Satibarzanes^*[۳]
۲	باختریش	Bactria	سرزمین بلخ	بلخ/زاریاسپا (Bactra/Zariaspa)	ماسیست/Masistes، بسوس/Bessus
۳	هَرَهُوَتیش	Arachosia	سرزمین رُخج، حوزهٔ قندهار	آراخوتی (Arachoti) یا کاپیشه‌کانیش (Kāpišakāniš)، بعدها الکساندروپولیس یا اسکندریه (Alexandropolis) یا همان قندهار امروزی	ویوانه/Vivâna، بَکَبَدوش/Bakabaduš، بارزانت/Barsaëntes
۴	زرنکه	Drangiana	سرزمین زرنگ یا سیستان، سرزمینی که دریاچه هامون و رود هلمند را دربرمی‌گرفته	زاریس (Zaris) یا فرادا (Phrada)	-
۵	ثته‌گوش	Sattagydia	سرزمینی مابین هریوه و گنداره که از غزنی تا رود سند گسترده بوده	-	-
۶	گنداره	Gandhara	سرزمینی در منتهی‌الیه شمال‌غربی شبه‌قاره هند، مابین رود سند در شرق، رود کُنر در غرب، رشته‌کوه هندوکش در شمال و رود کابل در جنوب. این نام نخستین بار در ریگ‌ودا در اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد تحت عنوان گندهاری در عبارت گَندهارینام اَویکا (Gandhārīnām avikā) (یعنی 'میش گندهاری') آمده‌است.	پوروشاپورا (پیشاور)، تکشَشیلا (تاکسیلا/ Taxila) و پوشکَلَواتی (Pushkalavati)	-

قلمرو هخامنشیان در دوران اوج خود، سرزمین‌های باختریش (Bactriana)، هَرَیوه (Aria)، زرنکه (Drangiana)، هَرَهُوَتیش (Arachosia)، ثته‌گوش (Sattagydia) و گنداره (Gandhara) از شاهنشاهی هخامنشیان افغانستان امروزی را دربرمی‌گرفتند.

از میان این ساتراپی‌ها، باختریش و هَرَهُوَتیش ساتراپی‌های اصلی را تشکیل می‌دادند و ساتراپ باختریش بایست یک مقام مهم بوده باشد. ظاهرا تعداد زیاد آنها پسران شاه یا جانشینانشان مثیشته|mathišta بوده‌است. بگفتهٔ هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، در نبردهای سالامیس و ترموپیل بین سپاهیان هخامنشی و یونانی، در سپاهیان ایرانیان علاوه بر پارسی‌ها و مادها، باختری‌ها، هروی‌ها، گنداری‌ها و سکاها نیز شرکت داشته‌اند.

یکی دیگر از مزایای فرمانروایی هخامنشیان بر افغانستان احداث جادۀ شاهی است، یک راه تجاری که از تخت جمشید (پارسه یا پرسپولیس) بسوی شرق، از طریق هرات تا قندهار (که در سال ۵۰۰ پیش از میلاد جای مُندیگک را گرفته بود) و آنطرفتر بسوی شرق و از طریق گذرگاه خیبر بسوی هند کشیده شده بود. این جادۀ شاهی یکی از مجموعه جاده‌هایی را شکل می‌داد که بعدها جاده ابریشم نام گرفت.

ساتراپی‌های شرقی در سر راه آسیای میانه، میان‌رودان و هند قرار داشتند. این سرزمین‌ها همواره از سوی اقوام کوچ‌نشین شمال خود تهدید می‌شدند. این هجوم‌ها دولت مرکزی را تضعیف می‌کرد و گاه دولت مرکزی جای خود را به دولت‌های محلی می‌داد. شاهنشاهی هخامنشی در ۳۳۰ پیش از میلاد به دست اسکندر مقدونی برافتاد.

آثار برجسته از دوران هخامنشیان در شمال افغانستان (در گنجینه آمودریا در ۱۸۸۰ میلادی که بعقیدۀ موزیم بریتانیا از تخت کُواد در شمال آمودریا در تاجیکستان و در چندقدمی سرحد با افغانستان بدست آمده)، در تخت سنگین در نزدیکی تخت کُواد، در کابل (مسکوکات چمن حضوری در سال ۱۹۳۳) و در میرزَکَه (در ولایت پکتیا در سال ۱۹۴۷) بدست آمده‌اند. گفتنی است که از میرزکه در حدود ۴٫۵ تُن سکه و حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ کیلوگرم آثار طلایی و نقره‌ای و ظروف ارزنده‌ای بدست آمده‌است، که در جریان جنگ‌های داخلی افغانستان، بین سال‌های ۹۳-۱۹۹۲ میلادی غارت شد و در پاکستان به نرخ بسیار نازل فروخته شد، که حدود ۶۰ درصد آن توسط یک سرمایه‌دار جاپانی (ژاپنی) خریداری شد که وی برای این گنجنیه توسط یک مهندس امریکایی در شهر کیوتو جاپان (ژاپن) موزیمی ساخت که بنام موزیم میهو (Miho Museum) مشهور است.^[۴۶] در آلتین‌تپه، در نزدیکی مجموعه ساحات باستانی دشت دشلی، به فاصلۀ کمی از شمال بلخ، باستان‌شناسان بقایای شهری متعلق به دورۀ هخامنشیان را یافتند که در آنجا محل اداری بزرگ و یک محلۀ مسکونی شامل یک حیاط با چند سرستون، و یک حوض آب همراه با فواره قرار داشت، و احتمالا قرارگاه ساتراپ محلی باختر (بسوس) بوده است. شواهد روبنای سوختۀ ساحۀ آلتین نشان می‌دهد که آتش‌سوزی عظیمی در آنجا رُخ داده، که با استفاده از شیوۀ تاریخ‌یابی با کربن-۱۴ این آتش‌سوزی در سال ۳۲۹ یا ۳۲۸ پیش از میلاد رخ داده، که با تاریخ بدام افتادن بسوس بدست اسکندر مقدونی در نزدیکی بلخ (Bactra) در تابستان سال ۳۲۹ پیش از میلاد مطابق است.

نمای یک هیئت از هِرَوی‌ها، با پوشاکی شبیه سکاها، در حال اهدا ظروف فلزی و پوست پلنگ در حجاری‌های پلکان روبه‌مشرق کاخ آپادانا، تخت جمشید، ایران.

مادها

(حدود اوائل سدۀ هفتم تا ۵۵۱ پیش از میلاد)

حول و حوش این دوره، تمدن آمو (BMAC) در آسیای میانه (شمال افغانستان، جنوب ترکمنستان، جنوب ازبکستان)، بدنباله فروپاشی عصر برنز، سقوط می‌کند، و دو قوم بزرگ ایرانی مادها و پارس‌ها بطور ناگهانی در سنگ‌نوشته‌های میخی میان‌رودان (بین‌النهرین) ظهور می‌کنند. از این دو قوم، مادها قوم مهمتر و بزرگتر بودند. نخستین شواهد نوشته‌شده از شاهنشاهی ماد از هرودوت (Herodotus) بجای مانده، که وی از قومی در میان‌رودان در حدود ۸۳۶ پیش از میلاد یاد کرده که به شَلمانِسِر سوم، پادشاه آشوری خراج می‌دادند. آنها خود را آریایی (یونانی: Areoi، لاتین: Arii) می‌نامیدند، و دیگران آنها را ماد ("باشندگان سرزمین ماد، سرزمینی در شمال‌غربی ایران امروزی") می‌خواندند. با پیروزی مادها در نبرد با آشور، رهبر یکی از قبایل مادی بنام دَیااُکو (یونانی: Deiocres؛ فرمانروایی: ۶۷۵-۷۲۸ ق. م.) دولتی را در نیمۀ دوم سدۀ هفتم پیش از میلاد تشکیل می‌دهد. جانشین دیاکو، فَرَوَرتیش (یونانی: Phraortes؛ فرمانروایی: ۶۵۳-۶۷۵ ق. م)، اقوام ایرانی بشمول پارس‌ها را متحد ساخته و آنها را به اطاعت کشید. آنگاه وارد جنگ با دولت آشور شد ولی در برابر آشوریها شکست خورد و کشته شد، پس از وی پسرش خَشتَریته (یونانی:Cyaxares؛ فرمانروایی: ۶۲۵-۵۸۵ ق. م.) به فرمانروایی رسید. در سال ۶۰۰ پیش از میلاد، مادها به فرمانروایی خَشتَریته امپراتوریشان را وسعت می‌بخشند که قلمرو آنها از سواحل جنوبی دریای سیاه تا افغانستان امروزی می‌رسید. بر سر اینکه مادها بر سرزمین‌های شرقی فرمان رانده‌اند بین محققان اختلاف نظر وجود دارد. ارنست هرتسفلد (Ernst Herzfeld)، باستان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی برین باور است که قلمرو امپراتوری مقتدر ماد از شمال میان‌رودان تا بلخ و هند باستان گسترده بوده‌است. از سوی دیگر، هلین سانسیسی-ویردنبورگ (Heleen Sancisi-Weerdenburg)، تاریخ‌دان هلندی و متخصص در تاریخ یونان باستان و هخامنشیان، عقیده دارد که هیچ سند واقعی مبنی بر حتی وجود امپراتوری ماد موجود نبوده و ماد یک ساختار حکومتی متزلزل بوده‌است.^[۴۳]

عصر بُرُنز و عصر آهن

(عصر برنز: ۱۵۰۰-۴۰۰۰ ق.م.؛ عصر آهن: ۷۰۰-۱۵۰۰ ق.م.) نگارهٔ ۳: تندیس‌های ایزدبانوان مادر از مُندیگَک (چپ) و تپهٔ دِه‌مُراسی (راست)، گِل پُخته، ولایت قندهار، هزارهٔ سوم پیش از میلاد. نگارۀ ۴: سنگ لاجوَرد (لاتین: Lapis lazuli) نوعی سنگ قیمتی آبی‌‌رنگ است که تنها در افغانستان یافت می‌شود[۱۵] ولی از هزاران سال پیش در جهان خواهان زیادی داشته‌است. این سنگ در جواهرات فراعنۀ مصر باستان، هنر خاور نزدیک باستان و تا هنر رنسانسِ ایتالیا به چشم می‌خورد. وجود ده‌ها تُن سنگ لاجورد بکارفته در گنجینه‌های شاهان میان‌رودان (بین‌النهرین) و فراعنۀ مصر باستان نشان‌دهندۀ این واقعیت است که این سنگ قیمتی در آن عصر در اوج مُد بوده و نیاکان باشندگان افغانستان در تجارت و بازرگانی در عصر بُرُنز نقش پویایی داشتند. همچنین ضرورت انتقال این همه سنگ لاجورد از افغانستان به خاور نزدیک و مصر گواه بر موجودیت امکانات و تاسیسات پیشرفتۀ بین راهی در آن عصر است.
سمت چپ، بالا: نمونه‌ای از سنگ لاجوَرد.سمت چپ، پایین: لاجورد بکار رفته در یکی از زیورآلات توت‌عنخ‌آمون، یکی از فراعنۀ مقتدر مصر باستان، ۱۳۵۲-۱۳۶۱ پیش از میلاد.سمت راست: لاجوَردِ بکار رفته در "قوچ در یک بیشه"، بدست‌آمده از مقبره‌های شاهی شهر باستانی اور، میان‌رودان (بین‌النهرین) باستان، عراق امروزی، ۲۵۰۰-۲۶۰۰ پیش از میلاد.
فرهنگ عصر بُرُنز (عصر مِفرَغ) اولیه در شمال و شرق افغانستان ظهور کرد. در عصر برنز سه تمدن باختر-مرو (که گاه 'تمدن آمودریا' نامیده می‌شود)، درهٔ سِند و جیرُفت (تمدنی نیاعیلامی) در افغانستان تاثیرگذار بودند.[۱۶] (نقشهٔ ذیل را ببینید). نخستین شواهد واقعی شهری‌سازی در تپهٔ دِه‌مُراسی (پشتو: دِه‌مُراسی غوندَی) و مندیگَک (در نزدیکی قندهار امروزی) پدیدار گشت، که پایتخت‌های محلی تمدن دره سند بودند. اقتصاد بر اساس گندم، جو، دامداری و معدن‌کاری استوار بود. سنگ لاجوَرد که در گورهای پادشاهان اور در جنوب عراق، پیرامون ۲۵۰۰-۲۶۰۰ پیش از میلاد، بکار رفته بود از بدخشان در شمال‌شرق افغانستان در همان دوره استخراج شده بود. همچنین شبکهٔ راه زمینی بازرگانی دوربردی با میان‌رودان (بین‌النهرین) و مصر ایجاد شده بود. با اینکه بسیاری از آثار ساحه‌های چون دشت دَشلی به غارت رفته، آثار بسیار زیاد دیگری نیز کشف شده، و آثار بیشتری انتظار می‌رود در این ساحه‌ها پیدا شوند. در طی جستجوهای باستان‌شناسان برای یافتن تمدن، آنها در مُندیگک (در نزدیکی قندهار امروزی) شواهدی از یک شهر واقعی پیدا کردند، و شواهدی از بناها و اشیائی که شهرهای واقعی برجای می‌مانند: بناهای مذهبی و آثار هنری حجاری‌شده و نقاشی‌شده. در مندیگک، باستان‌شناسان بنای ستون‌دار بزرگی متعلق به هزارهٔ سوم پیش از میلاد کشف کردند که درگاهش با خط سرخ ترسیم شده بود، و احتمالا برای اهداف مذهبی بنا شده بود. در تپهٔ دِه‌مُراسی، باستان‌شناسان مجموعه‌ای از یک زیارتگاه را پیدا کردند که حاوی اشیایی بود متعلق به مراسم مذهبی همچون شاخ‌های بُز، یک کاسه، مُهر مِسی، لولهٔ مسی توخالی، جام کوچکی از سنگ مرمر، و یک تندیس سفال‌گری‌شده و کنده‌کاری‌شده از یک ایزدبانوی مادر (نگارهٔ ۳) و تندیسی که نشانهٔ فراوانی بوده و مشابه تندیس‌هایی بود که در مندیگک نیز یافت شده بودند. عاقبت تپهٔ دِه‌مُراسی در حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد متروکه شد، شاید بدلیل تغییر مسیر رودخانه به‌سوی غرب که تپهٔ دِه‌مُراسی آنجا بنا شده بود. مندیگک برای ۵۰۰ سال دیگر نیز دوام پیدا کرد. دو هجوم پیاپی قومی کوچ‌نشین از سوی شمال باشندگان این ساحه‌ها را بعد از ۲۰۰۰ سال زیست مداومشان در این شهر مجبور به ترک آن شدند. زمانیکه باستان‌شناسان در افغانستان تمدن‌های باستانی را در مندیگک و دِه‌مُراسی کاوش می‌کردند، نزدیک به سه هزار کیلومتر آنطرفتر در غرب، در شهر باستانی اور در جنوب عراق، یک تیم دیگر از باستان‌شناسان زمانی که جواهر و آثار کشف‌شدهٔ دیگر یافت‌شده از مقبره‌های شاهی (حدود ۲۴۰۰ پیش از میلاد) را مطالعه می‌کردند، به آثار چشمگیر دیگری برخوردند. بیش از بیست هزار مُهره‌های ساخته‌شده از سنگ لاجوَرد از مقبره‌های شاهی بیرون کشیده شده بودند که همگی دقیقا ترکیب معدنی یکسانی داشتند؛ بدین معنا که همگی از یک معدن استخراج شده بودند. در واقع، پس از بررسی‌های گسترده، به این نتیجه رسیدند که تقریبا هر یک از این لاجوردهای بکاررفته در جواهرات شاهانِ خاور نزدیک باستان(نگارۀ ۴) - که هزاران کیلو سنگ لاجوَرد بود - همگی از یک رشته‌کوه آمده بودند، معدن سرِ سنگ در اعماق هندوکش افغانستان. انتقال این همه سنگ لاجورد از افغانستان تا میان‌رودان (بین‌النهرین)، و حتی تا مصر (جایی که این سنگ آبی‌رنگ بعنوان اوج مُد انگاشته می‌شد)، و حمل اجناس قیمتی از آنطرف (همچون طلا، مس، سنگ‌های قیمتی، چوب و حیوانات غیر بومی) بدون تدارکات لُجیستیکی پیشرفته و مجموعه‌ای از امکانات و تاسیسات بین راهی امکان نداشت. همانطور که شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد، تمدن دوران هزارهٔ چهارم و سوم پیش از میلاد هیچ خلائی را در پهناوری دنیای ارتباطی و تجاری که میان‌رودان را با هند و چین وصل می‌کرده، باقی نگذاشته‌است. در ۴۰۰۰ پیش از میلاد، شکل‌های اولیه از زندگی شهری با فرهنگ‌های خاص در بازه‌های زمانی منظم رونق پیدا کرد، که نمونهٔ آن جاپاهای سنگی، در سرتاسر آسیای میانه است. بنابراین لاجوَردی که از معادن سرِ سنگ در افغانستان به شهرهای بزرگی چون اور در ۲۴۰۰ پیش از میلاد می‌رسید و در امتداد راه‌های تجاری حمل می‌شد، مبادلهٔ آن هزاران سال پیش از آن فعال بوده‌است. برعکس تمدن‌های میان‌رودان، مصر یا درهٔ سند، در تمدن‌های آسیای میانه، رودهای برتری برای تمرکز دادنِ مردم، منابع و مبادلات در مسیر کوه تا اقیانوس وجود نداشت. با این وجود، آمیزشی بزرگ از مردمان متنوع و جوامع مستقل در این سرزمین‌های دورافتاده برخاستند - یک شهرنشینی ناپیوسته که در آن کمبود آب و شرایط اقلیمی سخت معمول بوده‌است. آثار بدست آمده از عصر بُرُنز در افغانستان (۱۵۰۰-۴۰۰۰ پیش از میلاد) در اکرم‌قلعه (در ولایت هلمند)، علی‌آباد (در ولایت کُندوز)، آق‌کُپرُک (در ولایت بلخ)، اَرَنجی (در ولایت جوزجان)، اَیَتان‌تپه (در ولایت سمنگان)، باد سه‌غوندَی (در ولایت قندهار)، باغِ پول‌غوندی (در ولایت قندهار)، بَرَگ‌توت (در ولایت فراه)، باسیز (در ولایت کُندوز)، بوئینه‌قره (در ولایت بلخ)، چادُرتپه (در ولایت بلخ)، چارسنگ‌تپه (در ولایت قندهار)، چولِ آبدان (در ولایت کُندوز)، دَم (در ولایت نیمروز)، درهٔ کور (در ولایت بدخشان)، دَشلی ۱ (در ولایت جوزجان)، دشلی ۳ (در ولایت جوزجان)، دشلی شرقی (در ولایت جوزجان)، دشلی جنوبی (در ولایت جوزجان)، تپۀ دِه‌مُراسی (در ولایت قندهار)، ده نو (در ولایت سمنگان)، فرخ‌آباد (در ولایت بلخ)، گردان‌ریگ (در ولایت نیمروز)، هیردای‌تپه (در ولایت فاریاب)، قندهار، خوش‌بای (در ولایت تخار)، خوش‌تپه (تپه فُلول) (در ولایت بغلان)، کهنه قلعه طالقان (در ولایت تخار)، لَیرو (در ولایت زابل)، مُندیگَک (در ولایت قندهار)، مُندی‌حصار (در ولایت قندهار)، قونسای (در ولایت کُندوز)، قورغان‌تپه (در ولایت تخار)، سعید قلعه‌تپه (در ولایت قندهار)، سسماق (در ولایت تخار)، شهر صفا (در ولایت زابل)، شیرآباد (در ولایت سمنگان)، شورتوغَی (در ولایت تخار)، سیاه‌ریگان (در ولایت سمنگان)، اِسپیروَن (در ولایت قندهار)، تیکَر (در ولایت فاریاب) و اورته‌بُز (در ولایت تخار) یافت شده‌اند. (نقشۀ بالا را ببینید.)[۱۷] سپالی‌تپه■ جارکوتن■ گونورتپه■ توگولوک‌تپه■ نمازگاه■ ■اناو دشلی■ ■تپه فُلول سَرِ سنگ■ ■مُندیگک گردان‌ریگ■ دَم■ ■تکسیلا هَرَپه■ ■◉کویته داوده‌دمب■ سیبری■ مهرگره■ ■نوشهرو ■موهن‌جو دارو ■شهر سوخته ■شهداد ■تپه یحیی ■مارلیک ■بابل ■ایسین ■لارسا اور■ لاگاش■ حــــوزۀ تـــمـــدن بـــاخـــتـــر-مــــرو حــــوزۀ تـــمـــدن دره ســــند حــوزۀ فرهنگ نــــیــــا-ایـــــــلامی تمدن ایلام حوزۀ تمدن‌های میان‌رودان ◉تهران ◉اصفهان ◉تبریز ◉مشهد ◉کابل ◉هرات ■◉قندهار ◉دوشنبه ◉سمرقند ◉عشق‌آباد اسلام‌آباد◉ پیشاور◉ لاهور◉ ◉کراچی ◉بغداد فرهنگ‌های عصر برنز تأثیرگذار در افغانستان و فرهنگ‌های مرتبط با آن در منطقهپایگاه باستان‌شناسی ■شهر امروزی ◉توجه: برای مشاهدۀ موقعیت صحیح این پایگاه‌ها از تفکیک‌پذیری (resolution) ابعاد ۱۹۲۰ در ۱۰۸۰ و زوم %۱۰۰ در صفحۀ نمایشگر خود استفاده کنید. عصر برنز جدید و عصر آهن، مهاجرت آریایی‌ها و تمدن باختر-مَرو نگارهٔ ۵: نقشهٔ مهاجرت‌های هندواروپائیان در حدود شش تا سه هزار سال پیش از دیدگاه مُدل کورگان (Kurgan) بعد از ۲۴۰۰ پیش از میلاد، رشد جوامع شهرنشین در آسیای میانه به‌شدت به چالش کشیده شد. در طی یک مدت‌زمان ۳۰۰ ساله، هیچکدام از مراکز عمده‌ای که در نیمهٔ اول هزارهٔ سوم پیش از میلاد بوجود آمده بودند، دیگر دارای سکنه نبودند. دلایل دقیق برای این «فروپاشی مدنی» همچنان یک راز مانده‌است. با اینحال در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد، در شمال افغانستان و جنوب ترکمنستان و ازبکستان، مجموعه‌ای از وقایع منجر به ظهور شهرها و زیستگاه‌هایی شد که از آن پس می‌رفت تا تأثیر عمده‌ای برجای بگذارد. شمار زیادی از مهاجمان و مهاجران کوچ‌نشین، مردمان دامدار بدون شهر که سوار بر اسب و یا با ارابه سفر می‌کردند، و از قبل بنام آریایی‌ها (برگرفته از واژهٔ سانسکریت، به معنای «مردمان نجیب و شریف») شناخته می‌شدند، از منطقهٔ دریای مازندران به‌سوی جنوب مهاجرت کرده و از آمودریا (Oxus) گذشته و طی اوایل هزارهٔ دوم (حدود ۱۷۰۰ پیش از میلاد) وارد افغانستان امروزی شدند.(نگارۀ ۵) هیچ گونه آثار هم‌عصر با سفر آریایی‌ها یافت نشده‌است. اما نظر به افسانه‌ها، آریایی‌ها همزمان با مهاجرتشان سروده‌هایی سروده‌اند که دهان به دهان از یک نسل از موبدان (روحانیون) به نسلی دیگر منتقل می‌شده تا اینکه در حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد، زمانی که این سروده‌ها در مجموعه‌ای چند جلدی جمع‌آوری شد که بنام ریگ‌وِدا (۱۱۰۰-۱۷۰۰ ق.م.) مشهور است. این نوشته‌ها، راجع به قومی هستند، که قرن‌ها پیش از آن، از هندوکش برخاسته و در ۱۵۰۰ پیش از میلاد از رود کوبها، یا رود کابل، گذشتتند (نگارۀ ۶) و بدین‌ترتیب تقریبا می‌توان سفر این کوچ‌نشینان را که وسعت آسیای میانه را پشت سر می‌گذاشتند، تجسم کرد. اقوام آریایی از آسیای میانه ('مهاجرت آریایی‌ها') به شمال و غرب افغانستان رسیدند؛ برخی از آنها در این مناطق مستقر شدند و بقیه بطرف شرق بسوی شمال هند و غرب بسوی فلات ایران رهسپار شدند. شواهد نخستین زیستگاه کوچ‌نشینان عصر آهن در آق‌کُپرُک ۴ (Aq Kupruk IV) یافت شده‌است. مردمان آریایی به شکل قبیله‌های کوچک در مناطق شرقی فلات ایران (شامل افغانستان امروزی)، در مغرب فلات پامیر و در شمال کوه‌های هندوکش می‌زیستند. اینان زبان و آداب و رسوم مشترکی داشتند. در دوران باستان، اقوام هندی و ایرانی (آنان که به زبان‌های هندوایرانی سخن می‌گفتند) خود را «آریایی» می‌نامیدند. نمونهٔ این اشاره‌ها را می‌توان در اوستا، سنگ‌نبشته‌های هخامنشی و متن‌های کهن هندو (مانند ریگ‌ودا) دید.[۱۸] با رشد و رونق کشتزارها و روستاها مردمان ساکن جلگه‌های حاصلخیز پیرامون هندوکُش بتدریج شیوه‌های ابتدائی آبیاری را ابداع کردند که به آن‌ها اجازه می‌داد تا به کشت غلات در دشت‌های شمالی افغانستان روی آورند. این مناطق شمالی همان سرزمین باختر است که بعدها در نوشته‌های غربی بنام «باکتریا» (Bactria) یاد می‌شود. در سرزمین باختر مجموعه‌ای از واحه‌های مصنوعی دلتامانند توسط سیستم‌های گسترده آبیاری در ۴۰۰۰ سال پیش پدید آمد. باشندگان این آبادی‌ها زیستگاهایشان را در برابر مهاجمان مستحکم می‌کردند. شیوهٔ معماری که امروزه هنوز در شمال افغانستان مورد استفاده‌است. می‌نماید که فرهنگ این مردمان باشنده در واحه‌ها با فرهنگ همسایگان میان‌رودانیشان (بین‌النهرین) مشترکاتی داشته، از قبیل: صنعتگری هنرمندانه، وجود طبقهٔ نخبگان و رسوم همگانی پیچیده. با این وجود، بدلیل فقدان خط و نوشتار در این تمدن، نام بومی تمدن آن‌ها مشخص نیست. محققان امروزه این تمدن گمنام را «مجموعهٔ باستان‌شناسیِ بلخ-مرو» (BMAC)، یا «تمدن آمودریا» (Oxus Civilization) می‌نامند. مدرک علمی بر موجودیت تمدنی پیشرفته در شمال افغانستان با قدمتی در حدود ۱۸۰۰-۲۱۰۰ پیش از میلاد از حفریات در بیشتر از دوازده ساحۀ باستان‌شناسی در طی دهۀ هفتاد میلادی در BMAC بدست آمد. گنجینهٔ تپه فُلول در شمال افغانستان آثار بجای مانده از این تمدن است و نشان می‌دهد که مردم افغانستان در عصر بُرُنز در تجارت جهانی آن زمان سهیم بودند. [۱۹] نگارۀ ۶: جغرافیای ریگ‌ودا، با نام 'هفت رود'، که درهٔ رود کابل را که در نقشه بنام 'کوبها' (Kubha) دیده می‌شود، در برمی‌گیرد. تمدن آمودریا در فاصله زمانی ۲۲۰۰ پیش از میلاد تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد به سرزمین‌های شرقی گسترش می‌یابد و به کرانه‌های غربی رود سند رسیده و تمدن دره سند آنجا را منقرض می‌کند. گمان می‌رود، با افزایش تعداد اعضا، این مردمان ناچار به مهاجرت شدند و به نواحی شرق و غرب و جنوب سرزمین اصلی خود کوچ کردند. دلیل اصلی مهاجرت آنها مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد دشوار شدن شرایط آب و هوایی و کمبود چراگاه‌ها، از دلایل آن باشد. پیرامون ۱۱۰۰-۱۷۰۰ پیش از میلاد: ریگ‌وِدا یکی از کهن‌ترین متون شناخته‌شده به یک زبان هندواروپایی، در دوره ودایی که ایرانیان و هندیان با هم می‌زیستند، در سَپته سِندو (Sapta Sindhu) ('سرزمین هفت رود')، که احتمالا پنجاب یا درهٔ کابل باشد، نگاشته شد. پیرامون ۱۳۵۰ پیش از میلاد: مهاجرت دسته‌هایی از اقوام ایرانی از مجموعهٔ باستان‌شناسیِ بلخ-مرو (BMAC) به‌سوی فلات ایران و غرب ایران.[۲۰] پیرامون ۱۱۰۰-۵۵۰ پیش از میلاد: زرتشت یک آیین یکتاپرستی - مَزدَیَسنا - را در بلخ (Bactra) معرفی می‌کند که در سرتاسر فلات ایران منتشر می‌شود. از دیدگاه افسانوی (که در شاهنامه فردوسی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی آمده)، زرتشت در بلخ بدست یک تورانی بقتل می‌رسد. تورانیان یکی از چندین اقوام کوچ‌نشینی هستند که بین سال‌های ۱۱۰۰ و ۵۵۰ پیش از میلاد به شمال افغانستان یورش آوردند، یا در آنجا ماندند و یا از آنجا گذر کردند. (تاریخ زرتشت مورد بحث است و از حدود ۱۲۰۰ تا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می‌شود.) قراری که از روی اوستا معلوم می‌شود، باشندگان بومی افغانستان و سرزمین‌های مجاور که خود را «آریایی» می‌نامیدند بخاطر سرما و کمبود چراگاه‌ها مجبور به مهاجرت به سرزمین‌های دیگر در گوشه و کنار افغانستان و سرزمین‌های مجاور می‌شوند. نسک‌های وَندیداد و یَشت از اوستا به محدودهٔ جغرافیایی اشاره دارد که نخستین منزلگاه‌های آریاییان را تشکیل می‌دادند و حدود آن سرزمین‌های شرقی فلات ایران تا سرحد ایران باستان و هند باستان بوده‌است. پیکرهٔ زنی مشهور به «شاهدخت باختری» با لباس کاوناکِس (Kaunakes)، بدست‌آمده از مجموعهٔ باستان‌شناسیِ بلخ-مرو (BMAC) یا «تمدن آمودریا»، سرزمین باستانی باختر در شمال افغانستان، هزارهٔ دوم پیش از میلاد، موزیم لوور در پاریس در این میان فَرگَرد یکم وندیداد به فهرستی از شانزده سرزمین آفریدهٔ اهوره مزدا اشاره دارد که انگره‌مَینیو دربرابر آفرینش اهوره مزدا دست به آفرینش مخرب می‌زند. این فهرست عبارت است از:[۲۱] اَیریانَه وَئِجَه*[۱] = زادگاه زرتشت (در حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد) و آیین مَزدَیَسنا، در مجاورت سرزمین‌های سُغد، مَرو و بلخ،... که بلافاصله بعد از آن آمده‌اند؛[۲۲][۲۳]*[۲] گَه‌وَه = سرزمین سُغد؛ مُوئورو = سرزمین مَرو؛ باخذی = سرزمین بلخ؛ نیسایه = سرزمینی مابین مرو و بلخ، احتمالا میمنه؛[۲۴] هَرویوه = سرزمین هرات؛ وَئِکِرِتَه = سرزمین گندهارا؛[۲۵] اوروا = احتمالا منطقهٔ غزنی؛[۲۶] خنِنته = سرزمینی که از آن زیستگاه مردمان «وَرکانه» یاد شده، جایی که مارکوارت زیستگاه بارکانی‌های (Barkánioi) اِستزیاس (Ctesias) می‌داند،[۲۷] قومی که با واژۀ پارسی باستانی ورکانه مشابهت دارد، باشندگان هیرکانیا، گرگان امروزی، یا به احتمال کمتر، هیرکانیا؛[۲۸] هَرَخوَیتی = سرزمین رُخَج (قندهار)؛ هَئِتومَنت = منطقهٔ هلمند که کم و بیش با استان زَرَنک هخامنشیان مطابقت دارد؛[۲۹] رَغَه = سرزمینی در شمال هَرَخوَیتی و هَئِتومَنت در مسیر سرزمین چَخرَه؛[۳۰] با توجه به موقعیت آن در فهرست [۳۱] باید از سرزمین رگا (Ragā) دورۀ ماد و احتمالا همچنین از سرزمین رغا زَرَتُشتری- (Raγa zaraθuštri-) یشت‌ها ۱۹٫۱۸ متمایز شود;[۳۲] چَخرَه = سرزمینی مابین غزنی و کابل؛[۳۳] نه مازندران، آنطور که کریستِنسِن می‌پنداشت;[۳۴] وَرِنَه = منطقهٔ بونیر،[۳۵] ورنوی ماهامایوری، آئورنوس اسکندر مقدونی، زیستگاه فریدون (Fereydun|FerΘraētaona/Frēdōn/Afrīḏūn)؛[۳۶] هَپته هِندو = «هفت رود»، همان سرزمین سَپته سِندَوَه در جغرافیای ودائی، شمال شرقی منطقهٔ پنجاب؛[۳۷] رَنها = همان سرزمین رَسا در جغرافیای ودائی، در پاره‌ای از نوشته‌ها همراه با «کوبها» (کابل) و «کرومو» (کُرَم) آمده‌است،[۳۸] رودخانه‌ای در منطقه‌ای کوهستانی,[۳۹] احتمالا با رود سند مرتبط بوده، نه با سیردریا و نه با رود وُلگا؛[۴۰] اگر ما بخش نخست وندیداد را با اشاره‌های یَشت‌ها به جغرافیای زیستگاه مردم اوستایی مقایسه کنیم خواهیم دید که رشته‌کوه هندوکش در مرکز جغرافیای اوستا قرار می‌گیرد. حدود غربی جغرافیای اوستا را سرزمین‌های مرو، هرات و زرنگ، و حدود شرقی آن را مناطق سرحدی مانند گنداره، بونیر و سرزمین «هفت رود» تشکیل می‌دهند. سُغد و احتمالا خوارزم حدود شمالی آن و سرزمین‌های سیستان و بلوچستان حدود جنوبی آن را تعیین می‌کنند.[۴۱] بدین ترتیب افغانستان امروزی قلب جغرافیای اوستا را تشکیل می‌داده‌است. گفتنی است که برخی از مورخان یونان باستان همچون اراتُستِن و استرابون از مجموعه سرزمین‌هایی بنام «آریانِه» (یونانی: Αρειανή، به لاتین: «آریانا»/ Ariana) یاد کرده‌اند که مابین سرزمین‌های پارس باستان و هند باستان بوده‌است، و کشور افغانستان امروزی را در بر می‌گرفته‌است.[۴

دوران پارینه‌سنگی

نگارهٔ ۱: ابزارهای سنگی شامل انواع تیغه‌های کوچک، متعلق به دورهٔ پارینه‌سنگی پایانی (۳۰٫۰۰۰ پیش از میلاد) که از قَرَه‌کَمَر در ولایت سمنگان، شمال افغانستان بدست آمده‌اند.

دوران پارینه‌سنگی^{[پ ۱]} یا عصر حجر (سنگ) کهن، نخستین، ابتدایی‌ترین و طولانی‌ترین مرحله زندگی انسان است؛ از دو میلیون و پانصد هزار تا دورهٔ نوسنگی (عصر حجر نو)، زمانی که انسان با کشاورزی آشنا شد، در حدود دوازده هزار سال پیش را در بر می‌گیرد. این دوران خود به سه زیر دوره تقسیم می‌گردد:

دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین یا قدیم^{[پ ۲]} یا دورهٔ دیرینه‌سنگی که ازحدود دو میلون و پانصد هزار سال پیش شروع و تا یکصد هزار سال قبل ادامه پیدا می‌کند. در این دوره، گونه‌های اولیهٔ سردهٔ انسان (Homo) ظهور می‌کند، که از آتش استفاده می‌کرده و ابزار ساز بوده‌است. آثار دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین در آفریقا، شرق مدیترانه و اروپا پیدا شده‌است.^[۵]
دورهٔ پارینه‌سنگی میانی^{[پ ۳]} یا دورهٔ میان‌سنگی-موسترین از حدود یکصد هزار سال قبل شروع و تا سی هزار سال پیش ادامه داشته‌است. انسان نئاندرتال در این دوره ظهور می‌کند. در این دوره، سنت ابزارسازی موسترین^{[پ ۴]} پدیدار می‌شود که از ابزارهای پیشین پیشرفته‌تر است و شامل تراشه‌های سنگی، رنده‌ها، قلم‌ها، برمه‌ها (مته‌ها)، چاقوهای دسته‌دار و انواع تبر بوده‌است. در این دوره آیین تدفین وجود داشته‌است. انسان نئاندرتال به همراه متوفی ابزار، گُل و گِل اخرا دفن می‌کرده‌است. بر اساس نظریهٔ خروج از آفریقا و با توجه به شواهد ژنتیکی و فسیلی، انسان خردمند^{[پ ۵]} در این دوره، حدود هفتاد هزار سال پیش از خاستگاهش در قاره آفریقا خارج می‌شود و از طریق تنگهٔ آبی باب المندب در قسمت جنوبی دریای سرخ به قارهٔ آسیا پا گذاشته و از آنجا به دیگر نقاط زمین مهاجرت می‌کند.^[۶]
دوره پارینه‌سنگی پایانی^{[پ ۶]}-بارادوستین از حدود پنجاه هزار سال پیش شروع و در ده هزار سال پیش پایان می‌گیرد. در این دوره انسان نئاندرتال از بین می‌رود و انسان خردمند در آسیای میانه پدیدار می‌گردد، و بدین‌ترتیب این منطقه را به یکی از قدیمیترین منزلگاه‌های انسان تبدیل می‌کند.

دوران پارینه‌سنگی افغانستان

فاصلهٔ زمانی زیاد، دیدگاهمان را راجع به پیدایش نخستین مردمان در افغانستان، که در تراس‌های رودخانه‌ها و غارهای زیستگردار و پناهگاه‌های صخره‌ای در شمال و شرق این کشور امروزی می‌زیستند تار می‌کند. صدها ابزار سنگی در ساحه‌های متعدد در دشت و صحرا پراکنده شده‌اند - ابزاری چون ابزار کوارتزی متعلق به دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین (تبرهای دستی، چاقوهای دسته‌دار و تراشه‌ها) با قدمتی بیش از ۱۰۰٫۰۰۰ ساله - گواهی است بر موجودیت فعالیت‌های منظم انسان در ابتدایی‌ترین بُرهه‌های تاریخی. اسکلت انسان نِئاندِرتال در طی اواسط دههٔ هفتاد میلادی در درهٔ کور در بدخشان، و همچنین استخوان گیجگاهی بزرگی یافت شده‌اند که به عقیدهٔ دانشمندان می‌بایست متعلق به انسان امروزی با ویژگی‌های نئاندرتالی باشد. لوئی دوپری، باستان‌شناس دانشگاه پنسیلوانیا راجع به کشف درهٔ کور می‌گوید:

«

شمال افغانستان شاید منطقه‌‌ای باشد که هوموساپینس‌های امروزی، یا دست کم گونه‌ای از انسان امروزی، از نظر فیزیکی و جسمانی تحول پیدا کرده و شروع به متحول کردن فن‌آوری عصر حجر کردند.

»

اما با حملهٔ شوروی به افغانستان در ۱۹۷۹ میلادی کاوش‌های باستان‌شناسی را که احتمالا می‌توانست این فرضیهٔ شگفت‌انگیز را تایید کند، متوقف ساخت.

در شمال افغانستان، از بلخ تا سرحد پاکستان، شواهدی روشن بر فرهنگ‌های عصر حجر، عصر نوسنگی و عصر بُرُنز اولیه موجود است. در یک پناهگاه صخره‌ای در قَره‌کَمَر، در ۱۴ مایلی شمال سمنگان ابزاری متعلق به عصر حجر با قدمتی حدود ۳۰٫۰۰۰ پیش از میلاد بدست آمده‌اند.(نگارهٔ ۱) بیشتر از ۲۰٫۰۰۰ ابزار سنگی بدست‌آمده از آق‌کُپرُک (در ولایت بلخ) آنچنان ماهرانه ساخته شده‌اند که باستان‌شناسان اغلب از سازندگان این ابزار در آق‌کُپرُک بعنوان «میکل‌آنجلوهای دورهٔ پارینه‌سنگی فوقانی» یاد می‌کنند. آثار بدست‌آمده از آق‌کُپرُک متعلق به یک دورهٔ فرهنگی است که ۵۰۰۰ سال، از حدود ۲۰٫۰۰۰ تا ۱۵٫۰۰۰ سال پیش طول کشید. در دوره‌ای که هنرمندی ناشناس چهرهٔ یک مرد (یا یک زن؟) بر روی سنگ آهک کوچکی تراشیده - و یکی از نخستین ترسیم‌های چهرهٔ انسان ساخت دست است که به ما رسیده‌است.(نگارهٔ ۲)

نگارهٔ ۲: سردیسی از انسان از آق‌کُپرُک، در ولایت بلخ، شمال افغانستان، پیرامون ۲۰٫۰۰۰ پیش از میلاد - نخستین ترسیم چهرهٔ انسان که تا اکنون در افغانستان کشف شده‌است.

اگرچه ترسیم‌هایی دیگر از استخوان و سفال در چکسلواکیا و فرانسه در دوره‌ای مشابه ساخته شده‌اند، اما بقایای حجاری‌های آق‌کُپرُک هنوز یکی از قدیمیترین ترسیم‌های شناخته‌شده از چهرهٔ انسان است که تا به کنون کشف شده‌است. اما چرا این کنده‌کاری صورت گرفته؟ شاید پاسخ این پرسش را هرگز نیابیم.

دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین افغانستان ابزارهای مربوط به دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین با قدمت بیش از ۱۰۰ هزار سال پیش در دشت ناوُر در غرب غزنی پیدا شده‌است. این ابزار شامل تعدادی ابزار سنگی ساخته شده از کوارتز است که شامل تراشه، ساطور، رنده، تیشه و تبر ابزار هستند. این آثار نخستین شواهد بدست‌آمده از دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین در افغانستان هستند.^[۷]

دورهٔ پارینه‌سنگی میانی افغانستان (۳۰٫۰۰۰-۵۰٫۰۰۰ پیش از میلاد): آثار بدست‌آمده از درهٔ کور (کُر)، در غرب بدخشان، نخستین شواهد آشکار زیستگاه‌های انسان را در افغانستان نشان می‌دهد. طی کاوش‌هایی در درهٔ کور در سال ۱۹۴۴ توسط لوئی دوپری و همکارانش، ابزارهای موسترین و جمجمهٔ انسان نئاندرتال به‌دست آمده که مربوط به دورهٔ میان‌سنگی بوده و عمر آن را ۳۰ هزار سال پیش تخمین زده‌اند.^[۸] از دیگر پایگاه‌های باستان‌شناسی مربوط به این دوره می‌توان از درهٔ چخماخ (در ولایت بلخ)، درهٔ دادِل (در ولایت بلخ)، دشت ناوُر (در ولایت غزنی)، غارِ مُرده‌گوسفند (در ولایت فاریاب)، حَیرَتان (در ولایت سمنگان)، قَرَه‌کَمَر (در ولایت سمنگان)، کِشم (در ولایت بدخشان)، سَرِ نمک (در ولایت سمنگان) و زَمبوکَن (در ولایت بلخ) نام برد.

دورهٔ پارینه‌سنگی فوقانی افغانستان (۱۰٫۰۰۰-۱۵٫۰۰۰ پیش از میلاد): آثار بدست آمده از این دوره در آق‌کُپرُک (در ولایت بلخ)، درهٔ کلان (در ولایت سمنگان)، حَیرَتان (در ولایت سمنگان)، اسلام‌پنجه (در ولایت جوزجان)، کِلِفت (در ولایت بلخ)، کوک‌جَر (در ولایت سمنگان)، و سَرِ نمک (در ولایت سمنگان) یافت شده‌اند.^[۹]

دورهٔ فراپارینه‌سنگی افغانستان (۸٫۰۰۰-۱۰٫۰۰۰ پیش از میلاد) آثار بدست آمده از این دوره در آق‌کُپرُک (در ولایت بلخ)، باد آسیا؟ (در ولایت بدخشان)، بهارک؟ (در ولایت بدخشان)، برخَنِ زادیان (در ولایت بلخ)، درهٔ کلان (در ولایت سمنگان)، هزارسُم (در ولایت سمنگان)، قَرَه‌کَمَر (در ولایت سمنگان)، لَنگارکیش؟ (در ولایت بدخشان)، رحمان‌گُل (در ولایت بدخشان)، سَندوکتی (در ولایت جوزجان)، شاه‌تپه (در ولایت سمنگان)، سیاه‌ریگان (در ولایت سمنگان)، تاش‌گُذر (در ولایت فاریاب)، تاشقورغان (در ولایت سمنگان) و اوچ‌تپه (در ولایت بلخ) یافت شده‌اند.^[۱۰]

[ویرایش] دورهٔ نوسنگی

(۴۰۰۰-۸۰۰۰ پیش از میلاد)

دورهٔ نوسنگی واپسین مرحلهٔ عصر حجر است و قبل از عصر فلزات یعنی عصر مس (Chalcolithic)، عصر بُرُنز (۴۰۰۰-۸۰۰۰ پیش از میلاد) و عصر آهن (۷۰۰-۱۵۰۰ پیش از میلاد) آغاز می‌گردد. در دورهٔ نوسنگی، در برخی نواحی خاور میانه، انسان در حدود ۱۱ هزار سال پیش، از مرحله جمع‌آوری و شکار به مرحله کشت و اهلی کردن برخی جانوران، انتقال یافت. به این خاطر دورهٔ نوسنگی را «عصر کشاورزی» نیز دانسته‌اند.^[۱۱]

در سال ۱۹۶۵ دکتر لوئی دوپری در نتیجه کاوش‌های خود در آق‌کُپرُک، در جنوب مزار شریف و کنار بلخ‌آب، آثاری را به دست آورد که براساس شواهد اهلی‌ساختن حیوانات در این دوره، متعلق به دورهٔ نوسنگی است.^[۱۲]

از دیگر پایگاه‌های باستان‌شناسی مربوط به دورهٔ نوسنگی می‌توان از چاش‌بابا (در ولایت جوزجان)، چیلیکِ قُل (در ولایت جوزجان)، چیلیکِ یَلدَش (در ولایت جوزجان)، چیلیکِ یاس‌خان (در ولایت جوزجان)، گورزیوان (در ولایت فاریاب)، هزارسُم (در ولایت سمنگان)، جَرقودوق (در ولایت جوزجان)، کَوک (در ولایت جوزجان)، خواجه دوکوه (در ولایت فاریاب)، خواجه دوکوه نو (در ولایت فاریاب)، کیلیفت (در ولایت بلخ)، لَیرو؟ (در ولایت زابل)، قاق (در ولایت فاریاب)، قاقِ نظار‌آغا (در ولایت فاریاب)، قره‌قُل (در ولایت جوزجان)، قَره‌تپه (در ولایت سمنگان)، قورقودوق (در ولایت جوزجان)، سَفَروال (در ولایت جوزجان) و سیدآباد (در ولایت جوزجان) نام برد.^[۱۳]

زمین‌های کشاورزی با قدمتی ۲۰٫۰۰۰-۳۰٫۰۰۰ پیش از میلاد، که در هزار سُم و در کوهپایه‌های هندوکش یافت شده‌اند، این واقعیت را تایید می‌کنند که شمال افغانستان یکی از نخستین جایگاه‌های حیوانات و گیاهان خانگی بوده‌است. و بعدها، روستاهای زراعی، با قدمتی ۵٫۰۰۰-۷٫۰۰۰ سال پیش از میلاد، در نزدیکی تپهٔ دِه‌مُراسی (پشتو: دِه‌مُراسی غوندَی) در ولایت قندهار، دورهٔ تحول انسان را نشان می‌دهد که روستاهایی با زمین‌های کشاورزی پدیدار شده و جایش را به شهرهای کوچک داده‌است. در این دوران، شواهدی از فرهنگ عصر بُرُنز به وفور پدیدار می‌شود.

در این دوره، در حدود ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد، دهقانان و چوپانانی در جلگه‌های حاصلخیز پیرامون هندوکُش زندگی می‌کردند. این مردمان صنعت ابتدائی خانه‌سازی با خشت خام و سفالگری را با خود بهمراه آوردند و بعدها، در عصر مس (Chalcolithic)، از فروش لاجورد (Lapis lazuli) که در سواحل و بستر رودخانه‌ها می‌یافتند و تجارت آن به کشورهای اولیه باختری از طریق فلات ایران و میان‌رودان ثروتمند می‌شدند.^[۱۴]

دعيسی عليه السلام له زيږيدنې مخکې د ٦٠٠ او ١٥٠٠ تر منځ دې هيواد کې کوچيانو او مالدارانو ژوند کاوه. دا هيواد تل د اسيا د څلور لارې په نوم شهرت درلود.

دا هيواد د عيسی عليه السلام له زيږيدنې مخکې ٣٣٠ نه تر ٦٠٠ د داريوش د امپراتورۍ ختيځ ولايتونه وو.

له زيږيدنې مخکې٣٠٠ او ٣٢٧ د داريوش د دريمې امپراتورۍ په پيل کې سنکندر کبير دې هيواد ته راغی او ددرې کالو له پاره يې بلخ خپله پلازمينه وټاکله.

له زيږيدنې وروسته ٤٨ تر ٢٤١ د کوشانيانو پير ؤ چې پلازمينه يې په کاپيسا کې وه. دوريښمو لار په همدغه پير کې پر افغانستان تيره شوه. دا د يونانی بودايانو د تمدن پير ؤ.

له ٢٤١ تر ٩٦٢ ( زيږيدنې وروسته) د شک او ترديد يو پير ؤ چې په همدې پړاو کې د اسلام سپيڅلې دين هيواد ته راغی.

له ٩٦٢ تر ١١٨٦ ( زيږيدنې وروسته) د غزنويانو د امپراتورۍ پير ؤ چې د ژمې پلازمينه به بوست (لشکرګاه) او د اوړی پلازمينه به غزنی ؤ.

له ١١٨٦ تر ١٢٢٠ ( زيږيدنې وروسته) د غوريانو امپراتوری د غزنويانو د امپراتورۍ ځای نيسی او غزنی ورانوي.

له ١١٨٦ تر ١٢٢٠ ( زيږيدنې وروسته) چنګيزخان پر افغانستان بريد کوي او هيواد تر سلو کالو د مغلو په منګولو کې پريوځي.

له ١٣٦٤ تر ١٥٠٦ ( زيږيدنې وروسته) ګوډ تيمور هيواد نيسی اوهرات خپله پلازمينه ټاکي.

له ١٣٦٤ تر ١٥٠٦ (زيږيدنې وروسته) بابر په کابل کې د مغلو شاهي جوړوي.

١٧٤٧ (زيږيدنې وروسته) احمدشاه دراني د افغانستان د نوی دولت بنسټ ږدي.

له ١٨٢٦ تر ١٨٦٣ (زيږيدنې وروسته) د امير دوست محمد خان پير او د افغان انګليس لومړی جګړه (١٨٣٩ تر ١٨٤٢).

له ١٨٦٣ تر ١٨٧٩ (زيږيدنې وروسته) د امير شيرعلی خان پير.

له ١٨٨٧ تر ١٨٧٩ (زيږيدنې وروسته) د افغان انګليس دويمه جګړه ( امير محمد يعقوب خان پير).

له ١٨٨٠ تر ١٩٠١ (زيږيدنې وروسته) امير عبدالرحمان خان په کابل کې مرکزې حکومت جوړ کړ.

له ١٩٠١ تر ١٩١٩ (زيږيدنې وروسته) امير حبيب الله خان سوله ايز حکومت کوي او هيواد پر مخ ځي.

له ٩١٩١ تر ١٩٢٩ (زيږيدنې وروسته) غازي امان الله د نويتوب (عصريتوب) پر لور چټک ګامونه اخلي. په دې پير کې د افغان انګليس جګړه دې ته لاره اواروي چې افغانستان يو آزاد او خپلواک هيواد په توګه وپيژندل شي.

١٩٢٩ (زيږيدنې وروسته) امان الله خان د سقاو ځوئ د اړودوړ په پايله کې هيواد پريږدي.

له ١٩٢٩ تر ١٩٣٣ (زيږيدنې وروسته) نادرشاه ګډوډۍ او انارشۍ پای ته رسوي.

له ١٩٣٣ تر ١٩٧٣ (زيږيدنې وروسته) ظاهرشاه د خپل پلار نادرشاه تر مرګ وروسته د هيواد د چارو واګې په لاس کې نيسي او هيواد د ثبات او پرمختګ پر لور بيايي.

له ١٩٧٣ تر ١٩٧٨ (زيږيدنې وروسته) د ٤٠ کلنې پاچاهې وروسته د ظاهر شاه د تره ځوئ سردار محمد داود دهيواد د چارو واګې په لاس کې اخلې او په هيواد کې د لومړی ځل له پاره د جمهوريت اعلان کوي.

١٩٨٧ (زيږيدنې وروسته) داود خان د يوې پوځي اړودوړ په پايله کې وژل کيږي او نور محمد ترکی د افغانستان دموکراتيک جمهوريت په نوم د هيواد چارو واګې سمبالوي. څو مياشې وروسته نورمحمد ترکی وژل کيږي او حفيظ الله امين ځان د دولت رئيس اعلانوي.

له ١٩٧٩ تر ١٩٨٩ (زيږيدنې وروسته) روسان پر هيواد يرغل کوي او خپل لاس پوڅی ببرک کارمل پر چوکۍ کښينوی.

له ١٩٨٦ تر ١٩٩٢ ( زيږيدنې وروسته) د ډاکتر نجيب الله دافغانستان د جمهوري رياست دوره وه.

له ١٩٨٩ تر ١٩٩٢ (زيږيدنې وروسته) له لس کلنې جګړې وروسته روسان له دې هيواده وتلو ته اړ کيږي.

١٩٩٢ (زيږيدنې وروسته) د افغانستان واګې د صبغت الله مجددی په مشرئ د مجاهدينو د حکومت لاسته ورځي.

له ١٩٩٢ تر ١٩٩٦ (زيږيدنې وروسته) د صبغت الله مجددی دوه مياشتنې دورې پوره کيدو سره استاد برهان الدين ربانې د چارو واګې په لاس کې اخلې او دجهادی تنظيمنو په لاس دافغانستان د بدمرغۍ او ړنګيدلو زمانه بيل کيږي.

١٩٩٦ (زيږيدنې وروسته) داکتر نجيب الله د طالبانو مليشو په لاس وژل کيدل.

له ١٩٩٦ تر ٢٠٠١ (زيږيدنې وروسته) د ملا محمد عمر په مشرئ د طالبانو په نامه د اسلامی امارت پير.

له ٢٠٠٢ (زيږيدنې وروسته) تر اوسه د حامد کرزې په مشرئ د افغانستان د اسلامی انتقالی دولت پيل.

افغانستان، اگرچه به‌عنوان یک کشور و یک ملت دارای تاریخی جدید است؛ اما، این سرزمین از لحاظ قدمت تاریخی، یکی از کهن‌ترین سرزمین‌های جهان به‌شمار می‌رود.^[۱]

افغانستان بدلیل قرارگرفتن در مسیر جاده ابریشم محل پیوندگاه تمدن‌های بزرگ جهان بوده و یکی از مهمترین مراکز بازرگانی عصر باستان به شمار می‌رفته‌است. این موقعیت مهم و حساس ژئواستراتژیکی و ژئوپولیتیکی افغانستان در شکل دادن موزائیکی غنی از فرهنگ‌ها و تمدن‌های بزرگ همچون ایرانی، یونانی، بین‌النهرینی و هندی در این کشور نقش مهمی داشته‌است. از عصر پارینه‌سنگی و طی دوره‌های تاریخی، مردم افغانستان، یا همان ایرانیان شرقی باستان، جایگاه عمده‌ای در معرفی و گسترش ادیان جهانی و نقش مهمی در بازرگانی و دادوستد داشته و گهکاه کانون مسلط سیاسی و فرهنگی در آسیا بوده‌اند. از این رو افغانستان در طول تاریخ گلوگاه یورش مهاجمان و جهان‌گشایان بوده که ردپای آن‌ها هنوز در گوشه و کنار این سرزمین دیده می‌شود.^[۲]

همانطور که از میان‌رودان (بین‌النهرین؛ عراق امروزی) به‌سبب تمدن‌های کهن و باستانی‌اش به‌عنوان "گهوارهٔ تمدن"، و از مصر باستان به‌سبب اهرام باستانی‌اش به‌عنوان "عجایب دنیای باستان" خوانده می‌شود، از افغانستان نیز به‌سبب موقعیت مهم و حساس ژئواستراتژیکی و ژئوپولیتیکی‌اش و حضور موزائیکی غنی از فرهنگ‌ها و تمدن‌های بزرگ در تاریخ هزاران سالۀ این سرزمین به‌عنوان "چهارراهِ فرهنگ‌های باستان" یاد می‌شود.^[۳]^[۴]

در این نوشتار، تاریخ افغانستان به سه دوره تقسیم شده‌است:

دوران پیش از اسلام، شامل:
1. دوران پیشاتاریخ: دورانی که به‌سبب نبود خط و کتابت در آن معلومات زبادی از آن در دسترس نیست و فرضیات دانشمندان از این دوره تنها بر آثار بدست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی و مطالعات زبان‌شناسی استوار است؛ این دوران از دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین که در این دوره نخستین شواهد با‌ستان‌شناسی از حضور انسان در شمال کوهپایه‌های هندوکُش در حدود ۱۰۰٫۰۰۰ پیش از میلاد بدست آمده، آغاز می‌شود، و تا پایان عصر بُرُنز و عصر آهن در اوایل سدۀ هفتم پیش از میلاد (پیدایش خط) را در بر می‌گیرد؛
2. تاریخ باستان: دوران پس از پیدایش خط، که معلومات زیادی از آن در نوشته‌های کهن بجای مانده، و از دورۀ فرمانروایی مادها و هخامنشیان در اوایل سدۀ هفتم پیش از میلاد آغاز می‌شود، و تا حملهٔ تازیان (اعراب) به افغانستان در سدۀ هفتم میلادی را در بر می‌گیرد؛
دوران پس از اسلام: که از سلطۀ اعراب بر افغانستان (خُراسان و سیستان بزرگ تاریخی) آغاز می‌شود، و تا تشکیل حکومت افغان بدست احمدشاه دُرانی در سال ۱۷۴۷ میلادی را در بر می‌گیرد؛
دوران معاصر، شامل:
1. تشکیل حکومت افغان: که از تأسیس پادشاهی دُرانی در سال ۱۷۴۷ میلادی آغاز می‌شود، و تا شکل‌گیری افغانستانِ مدرن در اواخر سدۀ نوزدهم و اوایل سدۀ بیستم میلادی را در بر می‌گیرد؛
2. افغانستان مُدرن: که از شکل‌گیری افغانستانِ مدرن در اواخر سدۀ نوزدهم و اوایل سدۀ بیستم میلادی آغاز می‌شود، و تا پایان نظام پادشاهی در افغانستان در سال ۱۹۷۳ میلادی را در بر می‌گیرد؛
3. افغانستان از ۱۹۷۳ به بعد: که از پایان نظام پادشاهی و تاسیس نظام جمهوریت در افغانستان در سال ۱۹۷۳ میلادی آغاز می‌شود، و تا امروز را در بر می‌گیرد.

راټولونکى : فضل الرحمن(( زرغونى))
ځيني مؤرخين پدي عقيده دي چې پشتو ژبه دعبراني ژبي اولى صورت دى چې پدي ژبه به حضرت سيلمان (ع) له اًصف او افغانه سره دپټ راز خبري کولي د دغو مؤرخينو په عقيده پشتو ژبه افاغه منځ ته راوړي ده ،
همدارنګه ځيني مؤرخين وائې چې نبي (ص) يو ورځ وويل : چې په دوزخ کې به دوزخيان په پشتو ژبه خبري کوي ، کله چې خالدبن وليد (رض) (٥٩٠ - ٦٤٢ م) داخبره واوريدله نو ډير وخت دخفګان له وجهي درسول الله (ص) ( ٥٧١م – ٦٣٤م )حضورته نه ورتلو کله چې حضرت محمد(ص) پدي پوه شو نو دخالد (رض) کور ته ورغى او په پشتو يې ورته وويل : اى خالده غشى او لينده راوړه چې غزا ته ځو !) کله چې خالد (رض)د درسول الله (ص) خبره واوريدله نو ډير خوشحاله شو او دزړه خيري ئې پاک شول

دوهمه نظريه :      ځيني نور مؤرخين دپشتوژبي او پشتون قوم داصل او نسب په اړه وائې چې دوي د حضرت ابراهيم (ع) په نسلي سلسله کې د بي بي قطوري له اولاده څخه دي ( بي بي قطوره دهغى شځي نوم دى چې ابراهيم (ع) د بي بي ساري ترمړيني وروسته په زوجيت اخيستي وه ) دابراهيم (ع) لدي ښځې نه شپژ زامن لرل دهغو نومونه : زمران ، يقسان ، مدان ، مديان ، اسباق ، او سوخ دي ددغي دوهمي نظرئې مؤرخين پدي اړه زياتوي چې دابراهيم (ع) ددي شپژو زامنو څخه په تورات کې يواځې د يقسان او مديان داولادي ذکر راغلى ده .          دتورات دکتاب دپيدايش دپنځه ويشتم باب له پنځم او شپژم اًيت څخه داسي معلوميږي چې ابراهيم (ع) خپل هرڅه اسحاق (ع) ته ورکړل او دنورو بيبيانوزامن ئې له ډيروسوغاتونو سره دمشرق ملک ته له ځانه ليري ليږلي ؤ چې هغوى بياورسته دايران په قطبي قبيله ايزه سيمه کې ميشته شول .       دتورات له داسي ډيرو ايتونو څخه نتيجه اخيستل کيږي چې په ياده شوي ايراني سيمه کې تردوي دمخه هم ددوي هم نسله او هم قومه وروڼه اوسيدل چې داخلک له قينان اوايران څخه د (( پشت )) سيمي ته وکوچيدل ، ددي نظرئې خلک دپشت سيمه دسبزوار په خطيه کې دهغې علاقي نوم بولي چې وروسته دپاراتيا په نامه او په اسلامي دوره کې دطبرستان په نامه يادديله . ددي نظرئې دمؤرخينو په باور ددي سيمي ( پشت يا پشتيا ) خلک دوخت په تيريدو سره د (ياشتين ) او بيا د ( پشتون او پشتانه ) په نومونو مشهور شول .
مسټرټلير)) انګريز مؤرخ هم دايرا ن (پارتين) پاچاهان د پشتنو په نامه ياد کړيدي .يوډله نور مؤرخين پدي عقيده دي چې پشتانه يوناني النسله دي . د عبدالغني محقق په خپله کتاب(( دى پټهان ) کې ليکلي دي چې دپشتنو نومونه ، دکليو او کوڅو نومونه ، دود او دستور ئې او دزړو او زلمو خط او خال کټ مټ ديونانيانو سره مشابهت لري ځيني کسان بيا دا هم وائې چې پشتانه له منګوليانو او ترکانو سره نسلي تعلق لري .
دريمه نظريه :
دپشتنوداصل او نسب په اړه يوه مشهوره نظريه داده چې پشتانه دهغو اريايې قبائلو يوه څانګه ده چې په تاريخ کې دهند او اروپايي اريايانو په نامه شهرت لري ، دنظريه دپشتون دلفظ او پشتو ژبي په تاريخي او لغوي څيړني باندي بناه ده .
پدي ځاى کې بايد يوه خبره ذکر شي چې ځيني پشتانه ضد اشخاص چې غواړي دپشتانه قوم لرغونتوب له منځه يوسي وائې چې پشتانه د قيس عبدالرشيد له زامنو څخه دي دغو اشخاصو ته لکه واقعي مؤرخينو چې ځواب ويلى نو مونږ هم دلته لازيمه ګڼو چې قيس عبدالرشيد شجري ته ځغلنده کتنه وکړو .
قيس عبدالرشيد په (٣٥) پشت افغانه بن ارميا ته ورګډيږي چې مخکې ئې ونږ يادونه وکړه ، په _(٣٧) پشت طالوت ته، په دوه څلويشتم پشت حضرت يعقوب (ع) په پنځه څلويشتم پشت حضرت ابراهيم (ع) ته ورګډيږي :
د قيس عبدالرشيد دنسب سلسله تر طالوت پوري پدي ترتيب ده :
قيس بن عيس بن سلول بن عقبه بن نعيم بن مره بن حبذر بن سکندر بن رُمان بن عين بن بهلول بن سلم بن صلاح بن قارح بن عثيم بن فهلول بن کرم بن عميل بن حذيفه بن منهال بن قيص بن عليم بن اشموئيل بن هارون بن قمرو بن ابي بن صليب بن لوئې بن عامل بن تارج بن ارزند بن مندول بن سلم بن افغانه بن ارميا بن ساول چې په طالوط سره ملقب ده

.(١)[i]                      .                .   د تذکرةالملوک مؤلف مئرزا سميعاچې چې دا تاريخي کتاب ئې په ١٣٦٨هـ ل کې چاپ شوى ليکي چې ځينې روايتونه پشتو ددېوانو ژبه بولي. دی ليکي: )ځينې روايتونه وايی چې افغانانو خپله ژبه له دېوانو زده کړه ، ځينې نور بيا وايی دا دکسی د غره داوسېدونکو ژبه ده ، دافغانانو دا عادت ؤ چي ددغو خلکو ښځې او لوڼې به يې ترې بوولې او ودونه به يې ورسره کول او ځکه یې نو پښتو طبه ورنه زده کړه او خپله طبه يې چې ابراهيمی (عبرانی) وه، هېره کړه.)     کوم مطالب چې دپښتو داصالت په باره کې ځينې غربی مؤلفينو ليکلي دي، په هغو کې هم بعضی دتذکرةالملوک له افسانوی روايت نه وروسته نه پاتې کيږي. هنري راورټي ليکي:(دپښتو ژبې اافعالو او ضماير له خصوصياتو او ځينو نورو مشخصاتو نه داسې ښکاري چې دا يوه عجيبه او لرغونې ژبه او له هرې معلومې طبې نه متفاوته ده.)    راورټی وايي ددې خبرې دليل دادی چې پښتانه اصلاً ديهودو دلسو ورکو شوو قبېلو بقايا دي. دی وايی کوم وخت چې دا قبيلې دفلسطين په يهوديه کې اوسيدې هلته يې ژبه ديو شمېر نورو قبايلو له لهجو سره ګډه شوه. ، کله چې دا قبيلې له خپل اصلی ملکه دهغوی دا اوسنی ملک،افغانستان ته روانې وې، په لاره کې يې ژبه دډېرو نورو ملکونو له ژبو سره هم ګډه شوه.څرنګه چې پدأسې وړو وړو قومونو وېل شوي وو چې له بهر سره يې رابطه او مخابره نه لرله. ځکه يې نو دهر قوم ژبې له نورو طبو سره بېخی توپير لاره.                                            کلاپروت لومړنی وتلی مستشرق ؤ چې په کال. ۱۸۱۰ کې يې دآسيايی ادبیاتو دآرشيف په اول ټوک کې دا نظريه په صراحت رد کړه چې ګوندې پښتو له سامی ژبو سره تړلې ده . ده وليکل چې ( دپښتو او سامی ژبو ترمنځ نه په کلماتو کې اندکترين شباهت شته اونه په ګرامري جوړښت کې.)     منستو ارټ الفنسټن، په کال ۱۸۱۴ کې دپښتو او کلدانی ژبې دورته والی په باره کې دويليم جونز خبره رد کړه او ويې ليکل چې ده دوه سوه او اتلس پښتو کلمې ديو شمېر نورو ژبو له معادلو کلمو سره مقايسه کړې. خو :( له دې وونه يوې هم له عبراني او يا کلداني سره اندکترين شباهت نه لاره.)    يو بل انګريز مولف، جان ملکم، هم دفارس په تاريخ کې الفنسټن ته ورته نظر څرګند کړ او ويې ليکل چې(د عبري او پښتو يا دافغانانو د معاصرې ژبی تر منځ دنژديوالي هيڅ څرک نه لګيږی).    (دژبنيو مطالعاتو ډېر لوی عالم پاټ هم پشتو په قاطع ډول آريايی ژبه وبلله . لوونتال پدې ارتباط داسې ليکی:   پاټ چې بل دده په سويه ستر دفق اللغه عالم نه دی تېر شوی، يوه شيبه هم پدې صرفه نه کوي چې پشتو دهندو اروپايی ژبو په کتار کې ودروی.) ډورن هم دپښتو منتخباتو په مقدمه کې پښتو يوه سوچه آريايی ژبه وبلله او ويې ليکل چې (پښتو دهندو فارسی ژبو په لويه کورنۍ پورې مربوطه ده.) (٢)[ii]   څرنګه چې له پورته ذکر شويو ډيري نظريو څخه داسي څرګيږي چې پشتو دهندي اروپايې ژبو په ليکه کې راځي نو دلوى استاد علامه عبدالحى حبيبي (رح) نظريه به هم راوواخلو علامه حبيبي (١٢٨٩ هـ ل – ١٣٦٣) ديوي ژوري او دقيقي څيړني له مخي وائې : داريايانو دوهم ليږد دامو له غاړو نه په دريو لوريو ترسره شوى يوه ډله ئې دهند په لوري وکوچيده چې دسنسګريټ ژبه ئې ويله او دهنديانو مذهبي کتاب ويدا ئې پري وليکو.     دوهمه ډله دفارس يا اوسني ايران په لور وکوچيده چې لمړى ئې په زند ، پهلوي، زړه پاړسو ، خبري کولي دحبيبي صاحب په وينا هغه خلک چې په بخدي ، بلخ ، بخل باميک او باختر کې پاته شول دهغوى ژبه زړه پشتو وه چې دلغوي څيړني له مخي هم دپشتنو د قوم نوم او دپشتو ژبي تاريخ له لرغوني بلخ سره اړخ لګوي دحبيبي (رح) دڅيړني له مخې دامو غاړو په څنډو پراته خلک پشتانه و او په پشتو ژبه ئې خبري کولي علامه حبيبي ليکي چې پشتو هم دسنسګريټ او اوستا غوندي داريايي ژبي څخه را پاته ژبه ده او پشتانه اريايان دي . (٣)

اعراب

هفتالیان

کابُل‌شاهان یا رَتبیل‌شاهان [ویرایش]

شاهنشاهی ساسانیان و کوشانی‌ساسانیان

کیداریان

دولت هندوسکایی

امپراتوری اشکانیان

(ح.۱۶۰ ق. م.-۲۲۵ م.: در حوزه‌های هرات و بادغیس؛ ۱۵۵ ق. م. -۲۰ م. : در حوزۀ سیستان؛ و ۹۰-۱۵۵ ق. م. : در حوزه‌های قندهار و بُست)

دولت یونانیِ هند

دولت یونانیِ هند

فرمانروایی مائوریاها در افغانستان

فرمانروایی مائوریاها در افغانستان

فرمانروایی سلوکیان یا سلوسیدها در افغانستان

یورش اسکندر مقدونی

شاهنشاهی هخامنشیان

مادها

(حدود اوائل سدۀ هفتم تا ۵۵۱ پیش از میلاد)

دوران پارینه‌سنگی

[ویرایش] دورهٔ نوسنگی

نوشته‌های پیشین